Alamin: Kultura, Kaugalian at Paniniwala

(September 3, 2010-Biyernes-script na sinulat ni Alih Anso para sa programang “Buhay –buhay sa DXUP” (7:00-8:00 A.M) sa segment na “Nakaka”. Host -Lenyrose Bajar Sunio)

 

Host/Lenyrose: “Bawat tribu natin ay halos magkakaiba ng  Kultura, Kaugalian at Paniniwala.   Ang pagrespeto sa kultura ng ating  kapuwa  ay isang magandang kaugalian na di matatawaran, ngunit kong minsan ay di natin ito nagagawa dahil sa kawalan ng kaalaman dito,  samahan ninyo kami para sa karagdagang kaalaman ng ating kultura, kaugalian at paniniwala  dahil  iyan ang tatalakayin ni    Kaka Ali     sa ating segment na nakaka…”

 (PLAY INTRO)

Kaka Alih: “Tama ka Leny, ditto sa ating bansang Pilipinas, napakaraming tribu, at bawat tribu   ay halos magkakaiba ng  Kultura, Kaugalian at Paniniwala.  At  ang pagkilala at pagrespeto sa kultura, kaugalian at paniniwala  ng ating  kapuwa  ay isang magandang kaugalian natin na di matatawaran, ngunit kong minsan ay di natin ito nagagawa, bakit? … dahil sa kawalan ng kaalaman dito, kaya dapat nating alamin.

 

 Lenyrose: “ Tama ka diyan Kaka, para sa akin masakit sa akin na may malabag akong kultura, kaugalian at paniniwala  ng aking mga kapuwa Pilipino. O kahit man taga ibang bansa.”

 

Kaka Alih: Agree talaga ako diyan Leny, alam mo dito sa   bansang Pilipinas,  ay sadyang napakarami ang tribu, at bawat isa rito ay iba-iba din ang kultura, kaugalian at paniniwala.

 

Halimbawa lamang ay ditto sa   ating bayan ng Upi, dito mo makikita ang multi-diversity na kultura. Sa mga native inhabitants tulad ng T’duray, Lambangian, Maguindanaon, Iranun, Meranaw isang pulo lang sila, ngunit magkakaiba sila kultura, kaugalian at paniniwala.   

 

Ganoon din ang mga mula sa isla ng Luzon at Visayas, kahit na sila ay matatawag na Kristiyano ay iba-iba din ang kanilang paniniwala, iba iba din ang “denomination” may Romano katoliko, Iglesia ni Kristo, Seventh Day Adventist at iba pa.  Of course pati na rin ang kanilang kultura at kaugalian.   At tandaan:  Ang bawat tribu ay may  pamantayan sa mga tradisyon, kaugalian at paniniwala.  

 

Kaya may mga kilos at gawi tayo na maaaring tama sa isa iba  ngunit mali o nakaiinsulto sa iba.  Dahil ito ay labag sa kultura, kaugalian at paniniwala  o  di etikal na matatawag sa kanilang tribu. o    ang tingin ng sa ibang tribu ay nakakabastos o nakakainsulto sa kanilang angkan. Halimbawa, ang pag-gamit ng sapatos, sa loob ng sambahan (house of worship), sa mga Muslim kailangan mag-alis ng sapatos kong nasa loob kan g masjed samanatala sa simbahan ay sadyang ipinapasok.

 

May mga tribu na sa kanilang kultura ay  minamasama ang sobrang paglapit ng tao sa kinakausap o mkinakalabit ang kausap..

 

Sa ibang bansa Halimbawa sa bansang Korea,  Malaysia   Qatar at Saudi Arabia, at sa   mga bansang ito ay mahigpit na ipinagbabawal ang  pakikisalamuha ng lalaki at babae.

 

At ganitong paniniwala   magkapareho  ang mga Bangsamoro, labag sa kanilang kultura, kaugalian at paniniwala ang paghahalubilo ng babae at lalaki, dahil ipinagbabawal ng Islam,  kaya naman huwag kang magtaka sa darating na Meguyaya festival halimbawa  sa  Moro Nights   ay tiyak muli mong mararanasan   na ang lugar ng kababaihan at kalalakihan sa gymnasium ay magkahiwalay, pati ang pasukan at labasan ng tao ay magkaiba.

 

Ang tanong mo kaibigan ay Bakit  ? Dahil sa mga Bangsamoro na Muslim ay labag sa kanilang kaugalian at paniniwala. Bawal din na   hawakan ang babae ng lalaki sa pagbati, na siya namang kabaliktaran  ito sa ibang kultura tulad sa Mediterranean, na pilit na ginagaya ng mga Pinoy. O di ba? Magtatampo pa nga ang mga kababaihan kapag nakaligtaan mong bumati sa pamamagitan ng halik o yakap. Iyan ang tinatawag nilang “beso-beso”.  ( LAUGHING) Ang beso pala sa R’nawon ang kahulugan ay bingi.. ( LAUGHING)

 

Samantala iba naman sa bansang  Thailand kung saan ang ulo ng tao ay sagrado.

 

LENYROSE: “Kaka di ba minsan ka ng napunta ng Bangkok, Thailand?  may nahawakan ka bang ulo doon?  (PLAY LAUGHING)

 

Kaka Alih: Sa awa ng Diyos, Wala pa naman, pasalamat nga ako at di ko nagawa, sigoro baka ibang ulo ang nahawakan ko…(PLAY LAUGHING)

 

Maniniwala ba kayo na ang maling paggamit ng kaliwa at kanang kamay ay maaaring isyung malaki sa ibang  kultura? Maoobserbahan ito sa bansang India, Morroco, Middle East at Africa  na  tradisyonal pa rin ang  paggamit ng kamay kong kumakain. Malimit pa rin na nagsasalo sa iisang pinggan o bowl sa hapag-kainan ang isang pamilya kong kumakain.

 

At dito sa homeland, ang mga kapatid na Bangsamoro ay  patuloy pa rin ang pag-gamit ng kamay pag kumakain, taliwas sa mga Pilipino na gumagamit na rin ng kutsara at tinidor tulad sa kanluranin. Kaya asahan mo kapag pinagamit mo ng kutsara medyo kimi, o hindi masyado na  gamay ang pag-gamit ng kutsara at tinidor. 

 

At pinag-uusapin din ang pagkain , tanging kanang kamay lamang  ang para sa pagkuha at pag-subo  ng pagkain.

 

Kanang kamay   din ang ginagamit pag hinawakan ang Quran.  At ang kaliwang kamay  ay para sa ibang bagay, tulad ng marurumi. Sa sandaling magkamali tayong halinhinang gamitin ang kanan at kaliwang kamay sa pagkain, tiyak na madidismaya ang mga kapatid na R’nawon at T’duray. Naku kaibigan, lalo pa raw  sa India, halimbawa, ang kaliwang kamay ay gamit sa pagpunas at paglinis matapos magritwal sa kubeta.  

 

Anu-ano ang pwede nating gawin upang di mapahiya at di makalabag sa kultura, kaugalian at paniniwala ng iba, sa mga ganitong sitwasyon?

 

Alamin at pag-aralan,   manaliksik ukol sa kultura ng iyong kapatid,lalot palagi mo siyang nakakasama, at kong balak mo pa lang puntahan   maging handa, mag-research. Sakali namang nasabak na agad tayo, ito ang payo natin, masusing obserbahan ang mga gawi ng tagaroon o kaya’y huwag mag-atubiling magtanong nang maiwasan ang kahihiyan at makalabag sa Kultura, Kaugalian at Paniniwala  . Ikatutuwa pa nila ito dahil hudyat ng ating pagiging sensitibo sa kanilang kultura at paggalang sa kanilang mga tradisyon,   kaugalian at paniniwala.

 

Kapatid, pansamantala muna natin isasara ang tabing ng ating  segment na nakaka..   Insha Allah (kong pahihintulutan ng Allah)  sa susunod na pagsasama natin sa himpapawid,  bukas,  lalo pa natin paiigtingin ang mga ibabahagi  ni Kaka Alih.. . Sa ating programang buhay buhay sa DXUP FM.. ito ang inyong Kaka Alih. Sukran and Wassallamu alaikum Warahmatullahi Wabarakatuh.

Ibong Kalaw

(September 2, 2010-Huwebes - Script na sinulat ni Alih Anso para sa programang “Buhay –buhay sa DXUP” (7:00-8:00 A.M) sa segment na “Nakaka”. Host -Lenyrose Bajar Sunio)

Host/Lenyrose: “ Kapatid na nakikinig …may naririnig pa ba kayong humuhuning Ibong Kalaw o hornbill sa ating mga kagubatan? Marahil ay wala na.. Bakit?..

(NAKAKA- INTRO)

Kaka Ali: Marahil ang mga kabataan sa ngayon ay bibihira ang nakakita ng ibong  kalaw (rufuos hornbill) at bibihira din ang nakarinig ng makapangyahrihang huni nito, na siyang nagsisilbing orasan ng mga mangbubukid noon. Yes my friend, datirati ang huni ng kalaw  ang nagsisilbi nilang orasan dahil maiingay ang mga ito sa pagitan ng ika-10 ng umaga hanggang tanghali at ika-3 hanggang ika-5 ng hapon.

Ang kalaw ang isa sa mga natatanging ibon na may kakaibang pag-uugali. Ang babaeng kalaw ay kailangang pumili ng mahusay na katipan dahil dito nakasalalay ang kanyang buhay at ng kanyang anak.

Bago mangitlog, ang mag-asawang kalaw ay mamimili ng isang mataas na puno na mayroong natural na uwang (butas). Pagkaitlog, ang babaeng kalaw at ang kanyang itlog ay magpapakulong sa loob ng butas. Ito ay isesemento ng lalaki gamit ang pinaghalong-putik at kung ano-ano pa at tanging maliit na butas lamang ang ititira para maiabot ng lalaki sa babaeng kalaw ang kanyang pagkain.

Ang babaeng kalaw at ang kanyang mga itlog ay makukulong nang halos tatlo hanggang apat na buwan habang ang lalaking kalaw naman ay walang tigil na maghahanap ng pagkain para sa kanya at sa kanyang katipan. Kapag napisa na ang mga itlog, ang babaeng kalaw ay lalabas na sa lungga at ikukulong ang mga inakay. Ang mag-asawang kalaw naman ay patuloy na maghahanap ng pagkain at papakainin ang mga nakakulong na inakay sa loob pa ng tatlong buwan.

Dahil sa ganitong kakaibang pag-uugali, napakaliit ng tsansa ng mga kalaw na mabuhay at dumami. Ang pagkaubos ng kagubatan lalo na ng mga malalaking puno   ay isa malaking panganib na kinakaharap ng mga ibon na ito. Kapag ang lalaking kalaw at nahuli, nabaril o namatay sa pagkakataong ang kanyang katipan ay nasa loob ng uwang, ang kanyang mag-iina ay tuluyan ring mamamatay.

Ang mga ibong kalaw ay bahagi na ng buhay  ng mga katutubo, at ito na rin ang maaring gamiting likas na batayan na dahan-dahan ng nawawala ang ating kagubatan.

Marahil ang ilan sa inyo ay nagtatanong kung bakit mahalaga ang kagubatan sa tao at kung bakit natin ito kailangang pangalagaan.

Ang kagubatan lang naman ang tumutulong sa atin upang tayo ay mabuhay, dito nanggagalaing ang oxygen na kailangan ng tao. Kung wala ang mga kagubatan, wala tayong masasarap na pagkain, sariwang hangin na malalanghap, at magagandang tanawin na matatanaw.

Ang Kagubatan din ang itinuturing na banga ng mundo, ito’y dahil sa kakayanan niyang mag-imbak ng tubig mula sa mga puno. Siyempre kung ang isang kagubatan ay malago at luntian, senyales ito na mayroon siyang kakayahang mag-ipon ng tubig gamit ang kaniyang mga ugat na siyang sumisipsip ng tubig mula sa ulan. Dito’y nakakalikom siya at pagdating ng tag-araw ibinababa niya ito patungo sa paa ng kagubatan na kung saan dumadaloy sa mga ilog. Sa kalunsuran, halimbawa ang Nuro,  ang mga ilog o bukal tulad ng Romagonrong fall,  na pinagkukunan natin ng tubig ay dumadaan sa mahabang proseso bago ito tuluyang dumating sa ating mga gripo upang maging ganap na pamatid uhaw, pang-ligo, panlaba, pandilig at marami pang iba.

Subalit ang tanong paano kung ang banga ng mundo ay mawalan ng mga puno, ano ang mangyayari? Ano ang mga epektong kahahantungan nito?

Ayon sa  aking mga nabasa at sa personal na  karanasan, narito ang ilang senyales, kapag nawala ang mga puno.

Una, maaaring lumikha ito ng pagguho ng lupa o erosyon mula sa kagubatan lalo na’t kapag dumarating ang walang humpay na ulan. Maaari rin itong makasira sa balanse ng isang ekosistema na nagpapagalaw sa bawat may buhay na doon ay nagkakanlong. At sa pagsulong ng ganitong sistema sa kalaunan ang mga ilog na nagdadala ng tubig sa atin ay tuluyan na ring matutuyot at ang erosyon ay nagiging dahilan din ng paglabo at pagdumi ng tubig dahil sa paghalo ng mga lupa at putik mula sa nakalbong kagubatan.

 Ngunit ako’y nalulungkot, dahil tayo, na dapat ay nakamulat ang ating  mga mata, ngunit kong  minsan nang nagbulag-bulagan tayo sa malubhang sitwasyon ng ating  mga nawawalang kagubatan.   

Tayo, na puwede tumulong sa pagtatanim ng puno, na siayng bumubuo ng mga kagubatan,  ay inuubos ang oras sa mga bla- bla   o kaya ay inuubuos natin ang ating oras sa pamamalengke. Na puwede namang maglinis o kaya ay magtanim ng gulay o punong kahoy sa ating bakuran, kaya lang nakaklungkot kong minsan, papaano kasi  ang iba nakatutuk sa pagkukumpute ng numero (LAUGHING)  para sa Last two???   HINDI sa computer, sa   internet, nagfarmville  (LAUGHING)  sa buong magdamag hanggang sa lumabo na halos ang kanilang  mga panngin.  Oo, inaamin ko, na ako rin mismo ay minsan nang nabulag dahil sa kaaliwan ko sa makabagong teknolohiya (LAUGHING)….hindi po sa last two, Haraam po iyan sa Islam, sa internet, sa facebook at pagsusulat ng script natin sa nakaka. (LAUGHING)  ..

Seriously speaking tayon,  sana tandaan natin ang kaunaunahang tungkulin na ibinigay sa atin ng Diyos   ang pangalagaan ang Kanyang mga nilikha, kasama na diyan ang kagubatan, punong kahoy, mga ibon at of course ang asawa mo. (LAUGHING)  ..

 Simulan natin ang pag-gawa, hildi lamang sa salita, magsimula tayo sa sarili nating kabahayan, tayo’y maglinis, magsegregate ng basura, at magtanim ng mga puno, kahit isa bawat linggo, eh di may 72 kang puno sa isang taon.

Kaibigian bakit ayaw mong maniwala? Hihirit ka pa? heto ..Napapansin n’yo ba ang patuloy na pagbaha sa ating  lugar? Ilang beses ng binaha ang Nuro, di basta baha, flashflood pa,  iyon ay dahil sa unti-unting pagkaubos ng ating punong kahoy, na pinuputol ng mga illegal loggers. Hay!…. SALAMAT SA DIYOS, SA ATING BAYAN NG UPI NAPATIGIL NA ANG LOGGING, O PAGTROSO…TOTOO BA? WALANG NG LOGGING SA UPI?

(LAUGHING)  

May pag-asa pa Kapatid May bukas pa ba?   Idalangin at gawin natin na  makamtan   ang ating minimithing bukas, para sa ating susunod na henerasyon.

Sukran.

(PLAY –EXTRO-NAKAKA)

Pinoy Mahilig Manghiram ng Salita?

 (September 1, 2010-Miyerkules - Script na sinulat ni Alih Anso para sa programang “Buhay –buhay sa DXUP” (7:00-8:00 A.M) sa segment na “Nakaka”. Host -Lenyrose Bajar Sunio)

Host/Lenyrose: “Pinoy mahilig manghiram ng salita? Totoo ba ito? Pakinggan si Kaka Ali sa ating segment na Nakaka..

(NAKAKA- INTRO)

Kaka Ali: 

Hanggang sa mga panahon na ito ay   hindi pa natin masasabing “puro” (pure) na wika o salitang  Filipino ang ating ginagamit,  dahil na rin sa  pagkakaiba-iba sa kultura ng ating  bansa. Kong minsan naman ay may mga salitang banyaga na na hindi matatagpuan o hindi na alam ng isang henyong Pinoy  sa salitang Filipino kapag isinasalin.  At dahil sa  pangyayaring ito, ang tanging magagawa ni Juan ay manghiram ng salita,  kong nahihiya ka ay di   lumikha ng bagong salita. Ang tanong…. kaya ba niya? Yes of course malikhain ang Pilipino.

“Kaka Ali, walang masama sa panghihiram ng salita”. Ito ang pagpapaliwanag ng isang dating guro.

Tama ka sir, madali ang manghiram ng salita, dahil hindi naman kailangan pang humingi ng pahintulot sa bansang hihiraman mo ng mga  salita (LAUGHING) .. No joke, hindi tayo nagbibiro… hindi rin kailangan pang isauli ang salita pagkatapos na hiramin, at hindi rin ito nakakahiya dahil kahit ang ibang bansa nanghihiram din ng salita.

Alam ba ninyo kong minsan kahit sa hayop, kulisap at bagay ay nanghihirap tayo ng salita?

Ang mga Filipino ay sadyang malikhain naman, halimbawa na nalikha na salita nating Pinoy, para sa mosquito coil repellent: Katol (LAUGHING) ..ang totoo namn ito ay brand name ng product ng Azumi Co. Ltd., another ay sa motor, Honda, kaya Honda na Kawasaki, Honda na Yamaha.. (LAUGHING) Mayroon pa sa toothpaste naman ay colgate, kaya pag bumibili ka sasabihin mo na “pagbilhan nga ng colgate na maxam” (LAUGHING) ..

Ayon sa ating pananaliksik  ay umaabot na sa limang libong salitang Kastila na hiniram ng Filipino. Tatlong libong salitang Malay.  Isang libo ang Ingles at daan-daang mga salita rin ang hiniram natin sa Instik, Arabe,  at iba pa, kasama na dito ang mga unggoy?. (LAUGHING)

Salitang teknikal at pang- agham ang una nating hinihiram. Sa halip na lumikha tayo ng salita, hinihiram na lamang natin ang nga salitang ito.

 May mga pagtatangka na gumawa o umimbento ng salita ngunit hindi naman   itinatagubilin ng Komisyon ng Wikang Filipino kaya hindi palasak na ginagamit sa mga paaralan  hindi naman itinuturo sa mga paaralan.

Halimbawa ay: Daktinig (mikropono), Agsikap (inhinyero), Miksipat (mikroskopyo), Batidwad (telegrama), Sipnayan (matematika), Liknayan (pisika).. (LAUGHING)

Para mabigyan ng lunas ang suliranin sa mga hiniram na salita kinakailangan magdadag daw tayo ng mga letra ng ating abakada o alpabeto (alphabet).  Mula sa lumang alpabetong Pilipino, walong titik ang idinagdag. Ang mga ito ay C, F, J, Ñ, Q, V, W, X, Y, Z.

Ayon sa ating pagtatanong ang   mga titik na ito ay ginagamit para sa mga sumusunod:

·         Pangngalang pantangi ng tao, hayop, bagay o pook. Halimbawa: Carlos, Vicente, Santo Niño, Lungsod ng Quezon

·         Mga katutubong salita mula sa dialekto ng bansa. Halimbawa: hacienda, villa, hadji (lalaking Muslim na nakarating sa Mecca), cañao (sayaw ng mga Igorot)

·         Mga salitang banyaga/hiram na walang katumbas sa Filipino. Halimbawa, calcium, software, xerox, jazz

Magsing-irog: Panatilihing Maligaya ang Pagsasama

Suliranin ng mga Katutubo ng Mindanao, ano ang sulosyon?

 (June 8, 2010 - Script na sinulat ni Alih Anso para sa programang “Buhay –buhay sa DXUP” (7:00-8:00 A.M) sa segment na “Nakaka”. Host Lenyrose Bajar Sunio)

Lenyrose: – “Suliranin ng mga Katutubo ng Mindanao, ay suliranin ng Sambayanang Pilipino,   ito ang tatalakayin ni Kaka Ali sa ating segment na nakaka ngayong umaga, kaya samahan kami….”

 (Play- Intro-Nakaka)

Kaka Alih: Kong pagbabasehan ay ang mga    ulat sa pahayagan at balita sa mga telebisyon, mukhang puwersang militar ang pangunahing solusyon ng pamahalaan sa kaguluhan sa Mindanao. Ang maliwanag na pruweba ay ang mga nagdaang all out war ni Erap, ang stick and carrot ni Gloria Macapagal Arroyo.

Nitong mga nakaraang taon, pagkatapos ng maabort ang pormal na pirmahan sa MOA AD noong August 5, 2008 sa Kuala Lumpur, Malaysia, sa pagitan ng GRP at MILF peace panel ay nagkarooon muli ng malawakang military operation laban sa mga rebeldeng Bangsamoro. Kaya ang sumunod ay giyera, na siyang nagtaboy sa mga Katutubo (native inhabitants) ng Mindanao sa kanilang mga tahanan, at napilitang manirahan sa evacuation center, at muling mapabilang sa libo-libong mamamayan na maghihintay sa “relief goods” mula sa goberno, UN, at INGO/NGO, na hindi naman sapat dahil kong minsan ay nahahati sa mga hindi naman bakwet.

Hanggang sa kasalukuyan  ay umaabot pa rin sa libo-libong pamilya ang naapektuhan ng labanan sa pagitan ng mga pwersa ng gobyerno at iba’t ibang armadong grupo sa Mindanao.  Hindi lamang ng mga katutubokundi  kabilang na dito ang mga pamilyang nasa produksyon ng palay at mais, ito ang ating mga mamamayang mga magsasaka, na siyang bumubuhay sa atin. Kaya naman hindi lamang ang naapektuhan ng giyera ang naghahangad na itigil na ang giyera. 

Higit na desido na mabigayan na ng lunas ang problema,  ang mga  pamilyang direkatang naapektuhan, silang lahat ay  humihiling na sana’y matapos na ang kaguluhan sa rehiyon upang makabalik na sila sa kanilang mga tahanan at  hanapbuhay. Ngunit ang ating  pamahalaan ay tila wala pang tuwirang sulosyon, ang lahat ay umaasa sa bagong administrasyon ni Noynoy, ang pag-asa ng bansa.

At dito sa ating bayan ng Upi ay mapalad tayo dahil ang ating dating three termer at outstanding mayor ng Upi na ngayon ay vice mayor, ay isa  sa limang membro ng peace panel ng goberno na makikipag-uasap sa Moro Islamic Liberation Front (MILF).  Yes, nitong kamakalawa ay pormal na dineklara ni Chairman Leonin Senen  ng GRP peace panel sa publiko ang appointment ni Hon Vice mayor Ramon A. Piang Sr, .representing the Indigenous people o ng mga katutubo.

Ok balik tayo sa problema, sa totoo lang mga kapatid, kung susuriin ang kasaysayan ng ating  rehiyon, malinaw na may malalim na ugat ang suliranin ng mga naninirahan dito sa Mindanao. Sa isang makasaysayang kumperensyang ginanap sa pagitan ng Lumad (Indigenous people), Bangsamoro at mga “Kristiyano” (Descendants of Settlers from Luzon and Visayas), lumabas na madami sa mga sala-salabat (compliciated) na problema sa rehiyon ay nakaugat sa ‘di pagkilala ng pamahalaan sa kanilang karapatan sa lupa, (ancestral domain claim) at  karapatang pangtao.

Ayon sa  pananaw ng mga delegado ng Mindanaw Tri-People Conference on Land for Peace, ang kapayapaan sa buong Mindanao ay nakasalalay sa pagkilala ng karapatan ng mga Lumad at Bangsamoro sa kanilang mga lupang ninuno (ancestral domain). Para sa mga katutubo ay  mahalaga rin ang agarang   pagsauli at pagtatalaga sa kanila sa mga lupaing ito.

Subalit masalimoot o madaming problemang nakaharang para makamit nila ang mithiing ito.

Una na dito na problema ay   ang pangangamkam ng mga pribadong kumpanya (lalo na ‘yung mga kumpanya ng pagmimina, pagtotroso, at mga plantasyon) sa mga lupang ninuno ng mga Bangsamoro at Lumad.

Sinabi pa ng mga delegado na bagamat kinikilala ng Saligang Batas ang karapatan ng mga Indigenous Peoples (IP’s) at mga Bangsamoro sa kanilang mga lupang ninuno, hindi naman naipapatupad ang mga batas at reglamento.  Halimbawa ay ang Indigenous People’s Rights Act o RA 8371) na siya dapat magtiyak ng karapatang ito.

Katunayan,   magmula nang ipasa ang IPRA Law ay wala pang konkretong hakbang ang pamahalaan ng Republika ng Pilipinas upang ipatupad ang mga probisyon ng nasabing batas, lalo na pagdating sa pamamahagi ng Certificate of Ancestral Domain Title (CADT), na siyang instrumentong kumikilala sa karapatan ng mga katutubo sa kanilang lupang ninuno.

Banta rin sa pagtiyak ng kanilang karapatan sa lupa ang umano’y pagkiling ng  Department of Environment and Natural Resources (DENR) sa mga malalaking kumpanya na pumapasok sa mga lugar na tinuturing na sagrado sa mga katutubo

Matagal na ang pakikibaka ng mga katutubo upang ipaglaban at protektahan ang lupang iniwan sa kanila ng kanilang mga ninuno mula sa pangangamkam ng mga “tagalabas”. At ang waring mabagal na pagkilos at pagtetengang-kawali ng pamahalaan sa kanilang mga kahilingan ay tanda umano ng kawalang pagpapahalaga ng pamahalaan sa kultura at karapatan sa lupa ng mga katutubo.

Ganun paman, hinihingi pa rin ng iba’t ibang grupo na aksyunan ng pamahalaan ang dumadaming kaso kaugnay sa mga “problematic landholdings” na sakop ng mga Lumad (Indigenous people), Bangsamoro at mga “Kristiyano” (Descendants of Settlers from Luzon and Visayas).  Dapat din umanong tiyakin na ang mga ahensya ng pamahalaan, pangunahin na ang DENR, National Commission on Indigenous Peoples (NCIP) at Department of Agrarian Reform (DAR) na maitataguyod ang karapatan sa lupa ng mga  katutubo sa   Mindanao. Dagdag dito, hiniling din ng mga kinatawan ng mga grupo    sa pamahalaan na huwag pahintulutang magmay-ari ng lupa sa Pilipinas ang mga dayuhang negosyante at mamumuhunan (financers) .

Kung gagawing batayan ang kahilingan ng mga   Katutubo   sa Mindanao, malinaw na hindi pwersang militar ang kailangan para malutas ang kaguluhan sa rehiyon. Malinaw na ang susi ay nasa pagtugon sa mga matagal nang kahilingan at panawagan ng mga katutubo na kilalanin ng pamahalaan ang kanilang karapatan sa lupa.

 Sabi ng eksperto ang kinakailangan lamang, para maisagawa ang lahat ng pagtanaw na ito  ay isang pinuno na may “political will”. Isang lider na hindi natatakot ipaglaban ang karapatan ng minority laban sa nakakaraming Pilipino. 

Ang suliranin ng mga katutubo sa Mindanao ay suliranin ng sambayanang Pilipino.

Sukran .. Kapayapaan.

(play EXTRO-Nakaka)

Ramon Piang Sr. Membro ng GRP Peace Panel na Nakikipag-usap sa MILF

Balita ni Alih S. Anso

Nuro, Upi (August 29, 2010)..Ang dating alkalde ng Upi na si Ramon Piang Sr ang Ika-apat na membro ng peace panel ng goberno ng Pilipinas na nakikipag-usap ng kapayapaan sa Moro Islamic Liberation Front (MILF) ito ang pahayag ng Chairman ng peace panel na si Marvic Leonin.

Sa ngayon ay kumpleto na ang peace panel ng goberno ng Pilipinas, matatandaan na nauna ng appointed ni Pangulong Benigno Aquino si Marivic Leonin, bilang chairman, at sumunod sina UP Professor Miriam Coronel-Ferrer at at negosyanteng si  Senen Bacani. Nitong huli ay si vice mayor Piang ng Upi ay isang Teduray at ang ikalima ay hindi pa pinangalan ng pormal ng goberno ay isang  Bangsamoro diumano,   si Dr. Hamid Barra, dating secretary of education in the Autonomous Region in Muslim Mindanao (ARMM).

Si Vice Mayor Piang ay dating guro at principal ay tumaggap na ng maraming papuri bilang mapagkakatiwalaan at magaling sa pamumuno. At nag-iisang mayor ng ARMM na tumaggap ng Galing Pook Award noong 2004 at tinanghal noong 2005 ng Eduardo Aboitiz Triennial Award for Exemplary Individual.

Umani kaagad ng papuri si Piang mula sa kanyang mga kababayan at samabayanan at umaasa ang lahat ng magagapanan niya ang mabigat na tungkulin na nanakaatang sa kanya.

Samantala sa panig naman ng MILF   Peace Panel bagamat deactivated mula noong Hulyo 1 at  magpahanggang sa ngayon, na kinabibilangan nina   Mohagher Iqbal bilang chairman; Atty. Datu Michael Mastura, Atty. Lanang Ali, Maulana Bobby Alonto, at Atty. Musib Buat. At alternatibong mga membro ay sina Abdullah Camlian, a Bangingi Sama-Tausog, at Datu Antonio Kinoc, isang  a B’laan.

Ayon kay Iqbal ay magmemeting pa ang central committee ng MILF at sila ang magdedesiyon kong kailan muling iactivate ang MILF peace panel.

Sinabi pa rin  ni Iqbal na palagi ng handa sa pakikipag-usap ang MILF para kapayaan upang makamtan ang  katarungan ng  mga Bangsamoro at ng mamamayan  ng Mindanao na matagal na nilang minimithi.

Sinabi pa rin ng Information Chairman ng  MILF na si Iqbal na  kahit sino ang uupong mga membro ng GRP panel ay haharapin  nila, ang mahalaga ay tutuparin ng  goberno ng Pilipinas ang mga napag-usapan.

Kasaysayan ng Wikang Pilipino

Kasaysayan ng Wikang Pilipino

Hotel check-in

(August 26, 2010 - Script na sinulat ni Alih Anso para sa programang “Buhay –buhay sa DXUP” (7:00-8:00 A.M) sa segment na “Nakaka”. Host –Lenyrose B. Sunio)

Host: “ Kapag pumunta ka sa ibang lugar tulad ng Davao City, Metro Cebu, Metro Manila o saan man sa bansa o saan man bansa sa mundo ay wala kayong matutuluyan kong hindi hotel, kuwarto na magbabayad ka. Naka-experience ka ba? Yes or no, samahan ninyo kami nina Kaka Ali, dahil iyan ang ibabahagi sa ating segment na nakaka.. Alamin kong papaano mag-check-in sa hotel.

(Play- Intro-Nakaka)

Kaka Alih: “Alam mo ba Leny kapag narinig ng mga matatanda na sa hotel ka natulog ay magtataasan ang kanialng kilay?

Leny: Bakit naman Kaka?

Kaka Alih: Kasi ang nakaugalian o mga kuwento ditto ginaganap ang mga panandaliang aliw, ng mga magsing-irog at mga lalaking nangangailangan ng sandaling ligaya…(PLAY-LAUGHING)..

Leny: Ha? Ganoon, hindi ko iyon alam, ang alam kong tulugan ang hotel ng mga traveler.”

Kaka Alih: “Kaibigan huwag mong  sabihin na dahil taga Upi ka, na nadiyan sa mga kabundukan ay   wala ka ng pangarap na matulog o makapag-check-in man lang  sa magara at magarbong mga kuwarto ng mga hotel, na naglilipana ngayon sa ating mga lungsod sa Pilipinas, alam mo ba  \ marami na rin sa ating mga kababayan na hindi nila pinangarap na makapasok o makatulog  dito ngunit nangyari na. (Hindi katulad ng iniisip mo na iniisip ni lola..) (PLAY-LAUGHING)..    

Papaano? They were invited as participants ng isang seminar/workshop ng mga funding agency, tulad ng USAID, UNFA, DOH at maraming pang iba, at ang mga star hotel pa ang kinukuha nilang venue para sa mga nagse-seminar., kong bakit hindi ko alam, sigoro at least makatikim man lang tayo ng malambot na…..(PLAY-LAUGHING)….. higaan.

Ang tanong, handa ka ba, (sa alin Kaka?) Bakit? (PLAY-LAUGHING)..     alam mo ba ang gagawin mo para hindi ka katawa-tawa o kahiya-hiya, iyon bang tawagin nila ay “nagkakalat” (PLAY-LAUGHING)..    

Halimbawa Kong sa mga star hotel, yaong bang katulad sa mga tahanan ng mga milyonario na hotel, narito ang mga dapat tandaan:

1.     Mga una mong dapat alamin o tandaan  ay  ang pangalan at address ng hotel kong saan ka mag-check in, dahil malaki ang babayaran mo sa metro ng taxi;

2.     Pagdating doon… ay sigorado kong mga check-up sa mga gamit, kaya dapat  handa kang magpa-check-up sa security guard for “security reason” daw;

Pagkatapos dumiretso sa counter o front desk  na nasa lobby, (at madalas magaganda ng mga dilag ang nakabantay doon, at napaka…nevermind) (PLAY-LAUGHING)..   at itanong ang inyong reservation at ibigay ang inyong kumpletong pangalan, lalong mainam kong ipakita ang inyong valid ID. Kong sakaling wala kayong reservation, itanong anong bakanteng kuwarto at magkano, ngunit siguraduhing may sapat kayong pera, siguradong hindi baba sa dalawang libo at baka abutin pa sa mahigit dalawampung libo, depende sa kuwartong kukunin ninyo.

3.     Karamihan sa mga star hotel ay pinadedeposit kayo ng cash,  o credit card, tulad ko sa Bangkok, hinihingaan ako ng isang daang dolyar, kulang-kulang limang libo din iyon, ngunit huwag mag-alaala ibabalik din iyon pag-check-out o pag-labas muna.. ngunit kong mga nabawas ka sa mga paninda nila, dahil may mini-grocery store sa loob ng kuwarto, ibabawas nila sa deposit ninyo.

4.     Karamihan sa ngayon sa mga star hotel hindi susi na nakaugalian ninyo, ang pangbukas ng pinto, ito ay Electronic o E-card na, huwag na ninyong gayahin si Kaka Ali na tinawagan pa ang front desk upang itanong ang susi, dahil hindi makapasok.. (PLAY-LAUGHING)..  

5.     Karamihan o halos lahat ay gumagamit ng elevator o yaong papasok ka lang at aaakyat o baba na na kuwarto, pare koy huwag ding mag-magaling dahil sinasabi mo sa sarili mo na may karanasan ka diyan,, may mga hotel na hindi gumagana ang push button kapag wala kayong e-card yaong bang e-card mo sa inyong kuwarto, katulad namin nina Donald, Leny at Nancy.. experience yata ito.. (PLAY-LAUGHING)..     magpatulong sa taong hotel..

6.     Pag kayo ay maliligo, may hot at cold o mainit at malamig na tubig, mag-ingat baka kayo masunog.. kong wala kayong kaalaman.. huwag mag-magaling, lalong mainam kong magpapaturo sa bell boy o yaong mga tao ng hotel, alalahanin ang kasabihan na: ang pagsasabi ng totoo ay pagsasama ng maluwag..  (PLAY-LAUGHING)..  

7.     Pag-lumabas ng   kayo ng hotel iwanan ang susi o ang e-card, pag nawala ninyo.. iyon may bayad…

8.     Kadalasan, sa mga hotel, free ang pagkain, kundi kasama reminders!!!! Ang mga pagkain sa star hotel asahan mong star din ang halaga.. pwede namang magbring o magdala ng pagkain sa loob ng kuwarto.. gayahin si Kaka Ali bumibili o nagbabaon ako ng mineral, pagkain at kong ano-ano pang makutkut sa loob ng kuwarto.

Kaibigan pansamantala  check-out muna ako.. (PLAY-LAUGHING).. este..  (PLAY-LAUGHING).. tapos na ang topic natin…   bukas…mas lalo nating paiigtingin ang mga ibabahagi  ni Kaka Alih..   Sa ating programang buhay buhay sa DXUP FM.. ito ang inyong Kaka Alih. Sukran and Wassallam.

Pagtataguyod at Pamamahala ng Kagubatan

(August 20,  2010- Script na sinulat ni Alih Anso para sa programang “Buhay –buhay sa DXUP” (7:00-8:00 A.M) sa segment na “Nakaka”. Host –Lenyrose B.Sunio)

Host: “Ang tatalakayin natin sa ating nakaka  ay ang pagtataguyod at pamamahala ng ating kagubatan, dahil sa nakakaalarma ng kalagayan nito sa ating bayan at bansa, samahan ninyo kami ni Kaka Ali sa ating segment na …

(PLAY INTRO)

Kaka Alih:  Ang kagubatan ay likas yaman o likha ng Diyos, na kabundukan na may maraming punong kahoy, mga galang hayop at iba pang nilikha ng Poong Maykapal

Tanong: “Gaano kahalaga ang Kagubatan sa ating kapaligiran?”

Kasagutan: Mahalaga ang gubat sa ating buhay dahil  ito ay pinagkukunan ng ating pagkain, gamot, tubig at mga kahoy para magamit sa ibat-ibang pangangailangan.  Ang kagubatan ay may luntiang kapaligiran na may mga ibat-ibang halaman na  siyang nagbibigay buhay at sigla sa iba pang nilalang na hayop at ng mga tao. Ang mga naglalakihang mga puno  ang siyang nagpapalakas sa mga bukal ng tubig para magamit ng lahat ng nangangailangan nito (tao,hayop at mga halaman). Ang buhay at malusog na kagubatan ay gumaganap bilang  pangsala ng kalikasan (buffer system)  sa alin mang kapaligiran sa buong daigdig, di lang ito naglilinis ng hangin, lupa at tubig kundi nagpapanatili sa tamang temperatura na kailangan sa malusog na buhay ng bawat nilalang. Ang pansalang pangkalikasan na ito (maluog na kagubatan)   ay panimbang din sa lahat ng  labis  na  init at polusyon. Ang    pag init ng buong daigdig (global warming) ay isang malinaw na halimbawa, kaya nag-iinit at mundo sa ngayon.  Na ayon sa mga dalubhasa ay dahil sa dahan-dahang pagkaubos  ng punong kahoy, ay kasabay ding nawawala ang natural buffer system ng mundo.  

 Kaya naman ayon sa mga siyentipiko  kong gusto nating ibalik ang tamang timpla o condition ng mundo ay ibalik natin ang likas yaman ng ating kagubatan. Sa kalagayan natin sa ngayon na haos kalbo na ang kabundukan ay mahirap ibalik kaagad ang mukha ng ating kagubatan, ngunti kong gagawin natin ay kayan natin. Ayon sa mga pag-aaral ay dapat  unahin na iwasto ay ang kalagayan ng lupa upang magkaroon ng kalagayang  angkop sa mga itatanim na mga puno at halaman.   Maglagay ng mga shade plants o panganlong bago  isusunod ang mga  principal seedlings o pangunahing mga punla upang sa gayon ay  madaling makakaayon sa lupaing pagtatamnan.  Isang halimbawa ng shade plant o panganlong na tanim ay ang kakawate o madre kakaw ,isang legumenous plant na may kakayahang pagandahin ang lupa sa pamamagitan ng kakayaham nitong baguhin ang nitrogeno compound sa available forms o anyong magagamit ng mga halaman.Dahil dito ang isusunod na itatanim na mga pangunahing punla ay mapapaboran sa pamamaraang ito.Magiging mataas ang survival rate o bilang ng mabubuhay.Bukod dito ang mga shade plants ay mainam na gawing gatong o uling na mapagkakakitaan ng iba sa halip na putulin ang principal seedlings o punla na siyang inaaasahang magiging kagubatan sa darating na panahon.Ang pagtataguyod ng kagubatan ay isang hakbang para sa   pagbibigay daan upang patuloy mabuhay ang lahi ng mga tao at iba pang hayop sa daigdig na ito.

Tanong ng isang batang nag-aaral “Tay, bakit nauubos ang ating kagubatan?”

Anak may mga bahagi ng ating  ang kagubatan sa ngayon ay  na walang    namamahala o hindi pa napasasailalim sa anumang klaseng pamamahala  kung kaya’t kahit sino na lang ay malayang pumapasok dito at pumutol o kumuha  ng mga yaman gubat.  Ito ang bahagi ng kagubatan na tinatawag na “open access.” Mayron ding bahagi ang mga kagubatan na mayroon  ngang namamahala, subalit ang mga may hawak nito ay nagpapabaya naman sa kanilang responsiblidad o tungkulin.

Dahil sa sitwasyong ito,  may mga taong basta na lang pumapasok sa kagubatan upang mamutol  ng kahoy, magsasagawa ng kaingin, at iba pang mapanirang (destructive)  gawain, na nagdudulot ng pagkakasira at patuloy na pagkaubos ng ating  natitirang yamang-gubat o kagubatan.

May pag-asa pa ba tayo upang isalba o iligtas ang pagkasirang ito ng ating kagubatan?

Of course, ang lahat ng pagkakataon ay nasa tao, kailangan lamang na gawin,  hindi sa salita lamang . Sa pamamagitan ng tamang pagpaplano at pamamahala ng ating mga kagubatan.  Kinakailangan ang ahensiyang matatag, maunawain, masigasig, at mga namamahala at nagpapatupad na may pagmamahal at pagmamalasakit sa kalikasan. Kaya naman ang ating pamahalaan, sa pangunguna ng  Department of Inviroment and Natural Resources (DENR) ay nakipagtulungan sa  Local Government Unit of Upi at binuo o itinatag ang FLUP?

Lenyrose : Ano ang  FLUP?

Kaka Ali: “Ang Forest Land Use Plan (FLUP)  ay nagtataguyod o nagsasagawa ng   isang pamamaaraan ng pagpaplano-matapos ang isang masusing pag-aanalisa at pag-aaral sa kalagayan ng kagubatan-upang mailagay sa maayos na pamamahala ang mga ito. Ito rin ang siyang magiging basehan sa “alokasyon” o paglalagay ng tamang sistema ng pamamahala ng kagubatan ayon sa kagustuhan ng nakararami, at para rin sa nakararami.

Lenyrose: Ang ibig sabihin ba nito ay hindi na pwedeng gamitin o kumuha ng likas yaman ang mga mamamayan?

Kaka Ali: Hindi, pwede pa rin , subalit may mga allocation o paghatihati sa ating kagubatan papaano pangangalagaan at gagamitin.   Ang FLUP ay makakatulong sagutin ang mga katanungan tungkol sa alokasyon tulad ng:

·        Anong bahagi ang dapat ay protektado-tulad ng watershed reservation?

·        Anong parte ang maaring ipamahala  sa kumunidad? O sa pribadong sector? O sa pamahalaang lokal (tulad ng communal forest)?  O sa ibang ahensiya ng pamahalaan (tulad ng pamantasan, National Power Corp. O NAPOCOR, Philippine National Oil Corp. Oo PNOC, atbp)?

Ang tamang alokasyon, base sa FLUP, ay mangangahulugan ng paglalagay ng naangkop na pamamahala sa mga kagubatan na titunuturing na “open access” (walang namamahala).  Sa pamamagitan nito, magiging malinaw ang mga responsibilidad at pananagutan ng Department of Inviroment and Natural Resources (DENR), pamahalaang lokal, (LGU), at maging ang lokal na pamayanan, upang tiyakin na maisakakatuparan ang tamang pamamahaang nabanggit.

Lenyrose: “Bakit kailangan pa ang FLUP Kaka?”

Kaka Ali:  “Bakit kailangan pa ang FLUP” dahil ito ay  mahalaga o  iportante,   upang matukoy ang open access na kagubatan at mailagay sa tamang pamamahala ito, kasunod ng pagbibigay ng tenure sa mga interesado at responsableng tao o organisasyon  na maaring mamahala dito.

Alam ko kaibigan marami kang itatanong, maaring itanong mo, Paano makatutulong ang FLUP sa ugnayang DENR-LGU ukol sa alokasyon at pamamahala ng kagubatan?

Kaibigan, ang FLUP ay magsisilbing batayan tungo sa pagbuo ng kasunduan sa pagitan ng DENR at pamahalaang lokal at iba pang sektor upang malinaw na maitupad ang mga kasunduan ayon sa alituntunin ng batas. Sa gayon, mapapadali ang pagtutulungan ng DENR at LGU na maisakatuparan ang mga mithiin sa pamamahala ng kagubatan, ganun din sa pagpapasya ng DENR sa pag-isyu ng angkop na tenure, ayon sa itinalaga ng plano.  

Ayon sa implementing guidelines, ang FLUP ay magsisilbing rin batayan ng ibat-ibang sektor sa pagmomonitor ng pagbabago sa kagubatan. Sa pamamagitan ng tamang pagmomonitor, agarang maaaksyunan ang mga problema na posibleng kaharapin sa pamamahala ng ating kagubatan. Dahil ditto ay ang mga mamamayan ay maraming magiging pakinabang sa oras na ang FLUP ay maisakatuparan na.

Halimbawa ay ang:

Ø  Pagkakaroon ng tenure. Ang mga kwalipikadong komunidad ay maaring mabigyan ng “tenure” na nagbibigay sa kanila ng pribilehiyo upang siyang mangalaga sa ilang bahagi ng lupang gubat, kasama na ang likas-kayang paggamit ng ilang likas-yamang napapaloob sa kasunduan. Ang tagal ng kasunduang ito ay umaabot ng taon-minsa’y mula sa 25 hanggang 50 taon. Ang “tenure” ay isang pribilehiyo lang; hindi ito isang titulo ng lupa.

Ø  Maiiwasan ang di pagkakaunawaan sa paggamit ng likas-yaman.   Dahil nga ang pamamahala ng kagubatan at paggamit ng mga yamang-gubat ay ipapasaloob sa isang malinaw na kasunduan na kung saan ang lahat ng maaapektuhan ay kukunsultahin, maiiwasan din ang away at anumang di pagkakaunawaan ng iba’t-ibang sector ng pamayanan.

Ø  Pagkabawas ng mga illegal na aktibidad.  Kung mayron nang isang komunidad o organisasyon ba responsable sa pangangalaga ng kagubatan, siguradong ang mga ilegal na pagpuputol, kaingin at iba pang mga aktibidad na nakakasama sa kagubatan a nababawasan na.

Ø  Mga pang-matagalang pakinabang.  Sa pamamagitan ng FLUP, maisasaayos ang mga pamamahala ng kagubatan at mga yamang-gubat upang ito ay patuloy  ng kabuhayan para sa kumunidad/pamayanan.  Kapag maayos ang kalidad ng kagubatan at ang mga yaman nito, patuloy itong magbibigay ng iba’t-ibang uri ng pakinabang, gaya halibawa ng patuloy na supply ng kahoy at iba pang yamgn-gubat, proteksyon sa mga kumunidad, at marami pang iba. Mababantayan din ng mga mamamayan ang paglalagay ng mga proyekto at masusunri nila kung ang mga ito ay naayon sa pangangailangan ng kagubatan at sa kagustuhan ng mga kumunidad.

Lenyrose: “Ano naman ang pakinabang ng mga nasa kapatagan?”

Kaka Ali: Ang pagsasaayos ng pamamahala sa kagubatan ay magiging kapaki-pakinabang din sa mga nasa kapatagan.  Ang kagubatan at kapatagan ay kunektado sa isa’t-isa.  Anumang mangyari sa kagubatan ay makakaapekto sa kapatagan. Kaya kung maayos ang pamamahala sa kagubatan, ang kapatagan ay siguradong makikinabang, tulad ng pagkakaroon nto ng regular  na panggagalingan ng tubig para sa irigasyon, gamit sa bahay, atbp.

Lenyrose : May  papel ba na dapat gamapanan ng pamayanan sa pagbuo   at sa pagpapatupad ng FLUP?

Kaka Alih: Yes, ito ay multi-sectoral.  Mahalaga ang pakikilahok ng mamayan sa pagbuo at pagpapatupad  ng FLUP.  Kaya nanawagan tayo sa mamamayan ng Upi ng tulungan natin ang LGU Upi sa pagpapatupad ng FLUP sa ating bayan ito ay para na rin sa kinabukasan n gating saling lahi o susunod na henerasyon.

Sukran… Wassallam.

(PLAY EXTRO-NAKAKA)

Karapatan ng Kapitbahay

(August 18,  2010- Script na sinulat ni Alih Anso para sa programang “Buhay –buhay sa DXUP” (7:00-8:00 A.M) sa segment na “Nakaka”. Host –Lenyrose B.Sunio)

Host: “Ang ating mga kapitbahay ay  may karapatan, maging ito man ay magkaiba kayo ng pananampalataya, ito ang itinuturo ng ating mga relihiyon, maging Kristiyanismo o Islam.”

(PLAY INTRO)

Kaka Alih:  Isa sa mga hadith na ating nakalap na ganito ang nakasaad ayon sa pagakakasalin sa Pilipino:  Sinabi ng Propeta Muhammad (SAW):

 “Alam ba ninyo ang mga karapatan ng inyong kapitbahay? Kung siya ay humingi ng tulong, kailangang tulungan siya, kung siya ay nakaratay sa karamdaman, dalawin siya, kung may nangyaring maganda sa kanya, batiin siya, kung may masamang nangyari sa kanya, kalamayin ang kanyang kalooban; at kung siya ay namatay, makipaglibing. Huwag taasan ang iyong bakuran na halos ay harangan ang dadaanan ng hangin patungo sa kanila maliban na lamang kung siya ay may pahintulot. Hindi siya dapat inggitin sa amoy ng iyong pagkaing niluluto maliban na lamang kung siya ay bibigyan nito. At kung bumili ng mga pagkain, bigyan siya bilang regalo, nguni’t kung hindi ito magawa, dalhin ang pagkain sa iyong tahanan ng hindi nila nakikita at huwag payagan ang mga anak na kumain nito sa labas upang hindi mainggit ang iba pang mga bata na anak din ng iyong kapitbahay.” (Abu Bakr Muhammad ibn Ja’far ibn Muhammad Ibn Sahl al Khara’iti.)

Sa Biblia ng mga kapatid na Kristiyano nakasaad doon:   “Mahalin mo ang iyong kapwa, ng higit pa sa akin.” Ito ang ikalawang utos ng Diyos.

Ayon sa magandang kaugalian ng isang Muslim, dapat na pagtiisan ng isang Muslim ang mga suliranin na idinudulot ng kanyang kapitbahay at lalong maging mabuti dito. Ang isang nainiwalang Muslim hindi niya dapat  bigyan ng problema ang kanyang kapitbahay.

Narito ang isang Hadith na sumuporta sa ating tinutukoy. Isang tao ang lumapit kay Abdullah Ibn Abbas (ra) at nagsabi:

“Isang kapitbahay ko ang nagdudulot ng malaking problema sa akin. Ako ay kanyang iniinsulto at inilalagay ako sa isang kahihiyan.’ At si Ibn Abbas ay sumagot: ‘Kung sumuway siya sa Allah (sa pamamagitan ng pag-alipusta sa iyo), Sumunod ka sa Allah (sa pamamagitan ng pagpapakita ng kabutihan sa kanya).”

(Imam Ghazali, Ihyaa Ulum-ud-Din, Vol. 2, p.212)

Sa inyong  arian-arian ay may karapatan din ang inyong kapitbahay. Halimbawa ay hindi niya dapat ipagbili o ipaupa man lamang ang isang ari-arian na katabi ng kanyang kapitbahay hangga’t hindi niya ito inalok sa kanya o di kaya ay alamin ang kanyang opinyon sa ganitong pagkakataon. Ito ay naaayon sa sinabi ng Propeta (sas) na ang kahulugan ay nagsasaad ng ganito:

“Kung ang isa sa inyo ay may kapitbahay o katuwang sa isang sakahan o lupain, huwag itong ipagbili sa iba hangga’t hindi ito iniaalok dito (sa katuwang) na siya na ang bumili.” (Hakeem)

Mayroon Tatlong Uri ng Kapitbahay:

- Ang kapitbahay na iyong kamag-anak. Siya ay may tatlong karapatan; Bilang kamag-anak, kapitbahay at bilang isang Muslim.

- Ang kapitbahay na isang Muslim: Siya ay may dalawang karapatan; Bilang kapitbahay at bilang isang Muslim.

- Ang isang kapitbahay na hindi Muslim: Siya ay may isang karapatan; Bilang isang kapitbahay.

“Sambahin ninyo ang Allah at huwag kayong magtambal ng anuman sa Kanya. Maging magalang kayo sa iyong mga magulang, kamag-anak, at mga ulila, mga nangangailangan, at maging sa iyong mga kapitbahay na iyong kaanak at mga hindi kaano-ano, at ganoon din sa mga naglalakbay at napadpad sa iyong lugar, at maging sa mga alipin na iyong pinamamahalaan. Katotohanan! Hindi mahal ng Allah ang mga mapagmataas at mayabang.” (Qur’an Surah Al-Nisa:36)

Sa mga nabanggit natin ay maliwanag na ang atin mga kapitbahay ay may karapatan sa atin, kaya nararapat na mahalin, damayan, at tulungan kong kailangan niya ang inyong tulong.

“Ang Taong may Pangangalaga sa Kalikasan ay may Kinabukasan”

“Ang Taong may Pangangalaga sa Kalikasan (environmental protection) ay may Kinabukasan”

(August 16,  2010- Script na sinulat ni Alih Anso para sa programang “Buhay –buhay sa DXUP” (7:00-8:00 A.M) sa segment na “Nakaka”. Host –Lenyrose B. Sunio)

Host: “May kasabihan tayong mga Pinoy na Ang Taong may Pangangalaga sa Kalikasan   ay may Kinabukasan”, at iyan din ang topic na  ating tatalakayin ngayong umaga sa ating segment na nakaka… at makakasama natin si Kaka Ali”  

(PLAY INTRO)

Kaka Alih: Kahapon ay Pangangalaga at Pagmamahal sa Puno at Hayop sa pananaw ng Islam an gating tinalakay, ngayon umaga ay ipagpapatuloy pa rin antin ang usapin tungkol sa kalikasan. Ang title n gating usapin ay ang kasabihan na: “Ang Taong may Pangangalaga sa Kalikasan (environmental protection) ay may Kinabukasan”.

Para sa community radio DXUP FM ay napakahalaga ang mga isyung pangkalikasan na karaniwang hindi nabibigyang-pansin ng ibang ibang  media,  na hindi nabibigyan pansin ng karamihan sa opisyal ng  gobyerno,  ng mga eskwelahan o ng akademya, maliban na lang kung may trahedyang naganap at saka lang sila nagsasalita at gumagalaw..

Bakit?  Dahil ba wala silang pakialam o dahil hindi nila alam ang isyu. Bakit wala silang interes ditto?

Kong minsan nga ay nagtataka ako, dahil marami sa atin, bata pa lang ay tinuruan naman sa sa paaralan ng simpleng pagtatapon ng basura, at ang sabi pa  ni Maam, “sa tamang basurahan” , kaya lang,  ang tanong tama ba ang ginagawa natin noon?… na itapon sa dumping pit ang ating mga basura?. (Dahil ngayon segregated na ito, hiwa-hiwalay na ang nabubulok at ahindi nabubulok.)  Ngunit nang lumaki na tayo, nalimutan na ito. Kung saan-saan na natin itinatapon ang basura., na pinadidirihan naman natin pag may basurang nagakalat o nagtamabakan. Yes, pinadidirihan natin ang basura,  halimbawa ang balat ng kendi, na hindi naman basura hangga’t hindi pa lumalapat sa basurahan, ay agad na pinandidirihan. Itinatapon agad kung saan-saan, namang ilagay sa bulsa hanggang sa makakita ng basurahan at doon ilagay o itapon.

Sa ating bayan ng Upi, Iisang panibagong karanasan ang ating  natutunan, ito ay ng ilunsad ng LGU Upi ang   Ordinance #3 o COMPREHENSIVE ECOLOGICAL SOLID WASTE MANAGEMENT.  May nagmamasid o nangangalaga na opisina ang mga kawani,  nandiyan ang mga Enforcers, andiyan ang street sweepers at garbage technicians,  sila ay araw-araw na ginawa ng Diyos   na nagbabantay, nagwawalis at humahakot ng basura.

Ngunit  kahit marahil   araw-araw, 365 araw bawat taon, 7 araw bawat linggo, sa ating bayan, hindi pa rin ito mauubos, yes I know, but for sure  unti-unti itong mababawasan. Alam nyo ba kung bakit? Dahil habang nililinis natin ang kapaligiran, tuluy-tuloy pa rin ang pagtatapon ng basura ng marami kong saan-saan.  Habang nagbabawas tayo, makailang beses ang nadadagdag.. Dapat mapigilan ang pagtatapon ng basura sa mga ilog at kanal sa pamamagitan ng iba’t ibang paraan, tulad ng eco-mercials (ecology commercials), pagbibigay ng mga information sa tulong ng media, forum, maging bahagi ng moral values development ng ating mga paaralan,  edukasyon sa bawat barangay, atbp.

Alam mo ban a dahil sa pagdalo ko sa forum na isinagawa ng LGU Upi, sa pangunguna ng ESWM, na isa sa mga natutunan ko    doon    na bawal magsunog ng basura dahil nagdudulot ito ng sakit at pagkawasak ng kalikasan.

Bilang nagsisimulang  manunulat sa isang sa blog (salamat sa MindaNews sa seminar sa amin ng Grassroots Journalism) at bilang media man, naipangako ko sa sarili na ipinalaganap ko sa iba’t ibang komunidad lalo na sa Upi na bawal magsunog ng basura. 

At alam mo ba Len? Aba’y marami ang tumalima, nakikinig at di  ko lang alam kong maging bahagi na ng kanilang buhay na isagawa ang pangangalaga sa kalikasan. Marami na sa kanila ang di na nagsusunog ng basura. Kaya napakahalaga ng pagbibigay ng impormasyon ukol sa kalikasan. Dapat ang pagbibigay ng information ng LGU Upi ay  tuloy-tuloy at iba pang samahang makakalikasan upang tuluy-tuloy ang pangangalaga sa ating kapaligiran.

Kung ating pagninilayan, alam nating lahat na bago pa tayo mabuhay sa mundo, nariyan na ang kalikasan. Nariyan ang dagat, lupa, hangin, atbp. Halos lahat ng ginagamit natin sa araw-araw ay mula sa kalikasan.

Sa kasalukuyan, laganap sa mundo ang sistema ng kalakalan, kung saan nagbebentahan ng iba’t ibang produkto o serbisyo ang iba’t ibang tao, samahan o maging bansa, para sila tumubo. Sa kalakalang ito, malaki ang papel ng kalikasan. Paano? Ang komposisyon ng lahat ng kalakal sa daigdig ay mula sa dalawang elemento :

1. Ang materyal na galing sa kalikasan,

2. At ang paggawang galing sa tao. Sa pangkalahatan, ang unamateryal na galing sa kalikasan ay libre at walang “halaga sa pera”. Ang ikalawapaggawang galing sa tao ay may “bayad” at ito ang nagbibigay ng halaga sa mga kalakal. Magbigay

Ok  para maintindihan, magbigay tayo ng mga halimbawa.:

Ang isda na galing sa dagat ay libre. Ang binayaran ay ang paggagawa ng mga  mangingisda. Ang kahoy na ginamit sa bangka ay libre galing sa gubat. Ang binayaran ay ang paggawa nang pumutol ng kahoy at gumawa ng bangka. Kaya’t papasok sa presyo ng isda hindi lang ang paggawa ng mangingisda kundi ang porsyon ng paggawang nagamit para sa kanyang mga kasangkapan sa pangingisda.

Libre ang materyales ng dyamante na walang sangkap ng paggawa ng tao. Ang binayaran ay ang paggawa at panahon ng minero para hanapin ito at hukayin sa kailaliman ng lupa, at ang paggawang nakapaloob sa mga kasangkapan at prosesong ginamit sa dyamante. Halimbawa, kung ginamitan ito ng makinarya, ang binarayan sa makinarya ay ang paggawa nito at hindi ang mga sangkap ng bakal na hindi gawa ng taoat galing sa kalikasan sa kanyang natural na porma. Kung ginamitan ng kemikal ang paglinang ng dyamante, ang binayaran ay ang paggamit ng kemikal at hindi ang sangkap na galing sa kalikasan.

Isa pang halimbawa ang mineral water. Libre ang inuming tubig mula sa kalikasan, ngunit kapag inilagay na ito sa boteng plastik at inilako na, ito’y may bayad. Ang binayaran dito ay ang paggawa, mula sa pagkuha ng tubig sa kalikasan, transportasyon, proseso at paglalagay sa boteng plastik, at ang paglalako ng mineral water.

Sa madaling salita, anumang mula sa kalikasan na ginagamit natin ngayon at binabayaran ay dahil sa paggawa ng tao. Ang ginawa ng tao, sa proseso ng produksyon, ay baguhin ang porma ng materyales na galing sa kalikasan at gawin itong produktong may kabuluhan sa pamamagitan ng paggawa.

Kaya kung aanalisahin natin ang materyales mula sa kalikasan, ang matitirang laman ng kalakal ay ang paggawa ng tao. Kaya napakahalaga ng manggagawa sa pag-iral ng ating lipunan ngayon. Sila ang bumubuhay sa lipunan. Sinasabi nga sa Konstitusyon, ang manggagawa ang pangunahing pwersa sa ekonomya ng bansa.

Ngunit dapat nating bigyang diin na hindi ang paggawa ang dahilan ng unti-unting pagkawasak ng kalikasan, kundi ang pagkuha ng materyales mula sa kalikasan upang pagtubuan at pagkakitaan.

At dahil ang Kalikasan at ang Pag-gawa ang dalawang kambal na elemento na nagpapatakbo sa lipunan, dapat na kilalanin ng mga environmental advocates ang mga manggagawa at ang paggawa, gayundin ang mga manggagawa ay kilalanin ang kahalagahan ng kalikasan at ng mga nangangampanya para protektahan ito.

Ang pagprotekta sa kalikasan ay hindi madaling gawin. Kailangan natin itong pag-isipan at pag-aralan.

Hindi sapat na maunawaan lang  natin kung paano nasisira ang kalikasan.

Hindi simpleng itapon lang natin sa basurahan ang balat ng kendi ay ayos na. pagkat baka naman naihahalo ang nabubulok sa di nabubulok.

Kung ang lahat ng ito ay hindi pala makukuha sa isang tulugan lamang.    Dapat ang pakikibaka ay tuloy-tuloy, di dapat kalimutan,  ang ganitong mga adhikain  ay hindi isang piknik. Ang pag-aaral hinggil sa proteksyon ng kalikasan ay hindi katulad ngh pagbabasa ng komiks. Dapat itong  isapuso at  isa-isip at isagawa.

Ang   mensahe ng taong may pangangalaga sa kalikasan :

“Pinangangalagaan natin ang kalikasan upang matamasa ng lahat at nang susunod na mga henerasyon ang yaman at biyaya nito. Hahadlangan natin ang pamiminsla sa kalikasan. Mapagpasya tayong kikilos upang protektahan ang ating mayamang sistemang ekolohikal mula sa labis na pagsasamantala at pagwasak laluna ng dambuhalang mga komersyal na interes, dayuhan at lokal. Lilimitahan natin nang husto ang komersyal na pagmimina, pagtotroso at pangingisda at itutuon ang mga ito sa aktwal na pangangailangan ng pag-unlad ng bansa. Mag-aambag tayo sa paglutas sa suliranin ng pag-init ng mundo na umabot na sa kritikal na antas. Sisikapin nating mapaunlad ang kapasidad ng bayan sa pagtuklas at paggamit nang malinis at di nasasaid na enerhiya. Titiyakin natin na ang mga aktibidad ng tao ay di nakapipinsala sa kalikasan at kapaligiran.”

Kaibigan, makiisa at tumulong sa pangangalaga sa kalikasan, dahil ang taong may pangangalaga ng kalikasan ay may magandang kinabukasan.

(PLAY-EXTRO-NAKAKA)

Pangangalaga at Pagmamahal sa Puno at Hayop sa pananaw ng Islam

Kaugalian ng Pinoy na Nararapat Baguhin

(August 13-Biyernes- Script na sinulat ni Alih Anso para sa programang “Buhay –buhay sa DXUP” (7:00-8:00 A.M) sa segment na “Nakaka”. Host –Nenita Minted )

Host: “Kaugalian   ng mga Pilipino na nararapat baguhin  ang siyang tatalakayin ng  ating segment writer na si Kaka Alih..  sa ating segment na ….

 (Play- Intro-Nakaka)

Kaka Alih: “Ang sambayanang Pilipino ay may magkahalong lipunan o multi cultural diversity, ang bawat tribu  dito sa Pilipinas ay may mga kanya-kanyang kultura at kaugalian     May mga kaugalian tayo na nabuo na hindi na maganda, dahil ito ay salungat na kagandahang asal at kultura’t kaugalian ng mga katutubong Pinoy.

Ang ilan sa mga maling kaugalian ng mga Pinoy na dapat ng baguhin ay ibabahagi natin at inyong husgahan kong dapat bang baguhin o panatilihin pa.

“Para sa akin Kaka, kong may kaugaliang Pinoy na nais kong baguhin ay ang pagiging mapanuro natin sa iba. Yung bang tipong pag may nangyaring problema, ang unang hinahanap ay kong sinong taong sisisihin.” Sagot kaagad ng isang kaibigan.

Tama ka my friend, add ko pa sa sinabi mo, ang Pinoy  pag naghihirap at nagugutom, gobyerno ang sinisisi., nakakalimutan niya ang kanyang sarili, na isa sa dapat sisihin dahil wala nmang ginagawa para tayo maging maunlad.  

Ang iba pa diyan bumagsak sa mga subject, o falling grade, naku ang kanyang   teacher ang sisinisi, kesyo napakastrikto na teacher, walang consideration, (PLAY LAUGHING).   Bakit kasalanan ko bang mag-absent sa klase para tulungan si tatay sa bukid?  Nagbuhay-buhay lang naman ako para may baon din.. depensa ng isang estudyante. A na. na. kong ganito ang tatay mo ang masisi natin…(PLAY LAUGHING). Tay magsikap ka.. huwag masyadong … never mind.. (PLAY LAUGHING).

Kong minsan naman talo sa election, speaking of election, tila tuloy-tuloy na ang halalan sa barangay sa darating ng Oktubre, ok balik sa topic, kong talo sa election, sasabihin: “kasi dinaya ako” (ang totoo hindi lang  nakalusot ang kanyang pandaraya) (PLAY LAUGHING). Yes please don’t laugh , ‘wag kayong tumawa, totoo iyan, ang Pinoy, laging   sinisisi ang kapuwa, pag may kapalpakan na nagawa. At kaibigan di b a ito ang dapat baguhin natin na ugali..naghahanap tayo ng masisi, sisihin natin ang ating sarili kasi hidi tayo nagsikap.

“Para sa akin Kaka Alih, ang dapat pang baguhin na ugali ng Pinoy ay yung pagka-inggitero ng  o yaong tinatawag na crab mentality”. Pagpapaliwang ni Maam, isang guro.

Oo nga no? Tama ka maam, napansin ko rin yan,  Bakit ganun? kung  kailan umaasenso o nagiging sikat ang isang tao ay saka naman ito hahatakin pababa ng iba. Ewan ko ba bakit  kasi nagiging inggitero ang mga Pinoy….may mga taong ayaw nilang malagpasan   ng kanilang kapuwa, gusto nila sila lang palagi ang number one. Halimbawa Kkong may nagiging leader sa kanilang angkan o pamilya, kaagad nagplano na rin na maging leader, at di baling makagawa ng mali, basta malagpasan o matapatan man lamang ang kanyang hinihinalang karibal sa kanilang angkan..

“Para sa akin Kaka Ali, dapat din baguhin ang ugaling “Ningas Kugon” ng mga Pinoy,” share naman ni Babo Kadigia

Ang ningas kugon, ay maapoy sa una, ngunit maya-maya na lamang ay walang ng apoy.  (PLAY LAUGHING).  Pag-sa simula  ng trabaho, ang sipag-sipag,  yun pala pakitang tao lamang, pag wala ng nakakakita, (PLAY LAUGHING). Wala na , off na, pahinga na.” (PLAY LAUGHING).  A na ito talaga ang dapat baguhin, dapat parang makina, habang umiinit lalong bumilis.. “Kaka, hindi kami makina, tao kami.. joke joke, talo ang pikon…..” (PLAY LAUGHING).

Another na    mhindi ko gustong  ugali nating mga Pinoy ay yong bang,  ang bilis nating manghusga ng tao…sabi nga ng bestfriend ko, “don’t judge the book by its cover because you’re not a judge.” (PLAY LAUGHING). Hindi pala, don’t judge the book thru cover but thru the content.

Heto ang naman ang kay Maestro: “Kaka para sa akin, ang lahat ng  ito walang dapat sisihin kung hindi mga mananakop nating  mga Kastila kaya tayo naging ganito.” 

Maestro Ipaliwanag mo papaano natin masisi ang mga Kastila.

“Ganito yun Kaka,  dahil sa kanilang pang aapi noon sa mga Pinoy, nabuo sa utak nating Pilipino ang mga ugaling ito. Try to read our history book,  malalaman mo na  peaceful ang Pilipinas noong panahon bago pa tayo sakupin ng   Kastila, diba walang krimen at lahat ng tao ay nagkakasundo?”

Comment Maestro, history din  man lang ang binanggit ninyo, dagdagan ko   ang sinabi mo. Hindi lang naman ang mga Kastila ang sumakop sa atin,  pati na rin ang mga Amerikano ay sinakop din tayo, at ayon sa political officer ng MILF, ang pinakaugat na problema ng mga kapatid na Bangsamoro ay ang pagsakop sa kanila ng Amerika, ng mabili o masakop ang mga Pilipino, kasama  ang mga Bangsamoro, ngunit ng  binigyan ng kalayaan ang Pilipino  ay hindi naman binigyan ng kalayaan ang Bangsamoro, dahil ippinasakop sila sa kapatid na Pilipino.

Heto pa ang alam ko na dapat baguhin, “pangungutang para may maihanda sa fiesta.”

Fiesta? Tama ka kaibigan, biruin mo kahit pa isanla natin ang bahay natin makapaghanda lang sa ang Pilipino sa mga  fiesta. At hindi basta paghahanda, magarbo pa.  Di ba parang mali naman ata yon? papano na ang pamilya natin pagkatapos ng fiesta?

“..gutom!, gutom Kaka Alih .. O ano Kaibigan  payag ba kayong ganon ang mangyari? Gutom. Gutom. Wala kayong makain, dahil ubos na ang budget at may utang pa kayo na 5/6 ang tubo. (PLAY LAUGHING).

“Kaka Alih, para sa akin, maituturing ko itong isang napakalaking kalokohan.” Ano iyon mads,   

Ang labis na pag-gasta saisang handaan o fiesta na wala ka naming budget dito, kay utang lang mula sa 5/6.

Actually hindi yung pangungutang ang dapat puntuhin dyan sa pangungutang sa gastusin sa fiesta. Ang dapat baguhin ng mga Pinoy ay yung kayabangan. (Yes mayabang tayong mga Filipino, tabi-tabi lang ang hindi mayabang.. bato-bato sa langit ang tamaan ay may bukol)

 (PLAY LAUGHING).

Yes huwag pagtawanan ang sinabi ko, tayong mga Pilipino, kahit pa anong okasyon nangungutang makapaghanda lamang. Bakit  kung wala kang pera, bakit ka naman maghahanda para lang hindi masabi ng kapitbahay mo na wala kang pera? Yun siguro ang dapat baguhin kayabangan, pag nawala na yung yabang, hindi na problema ang pangungutang.

“Heto pa Kaka, isa pang ugali ng Pinoy na dapat baguhin, pag sinabi mo sa kanya ang totoo, galit sa iyo, ikaw pa ang mali”. Mula kay unanimous.

Madali lang ya, my friend, kong ayaw niya ng totoo I di.. never mind…kalimutan mo na ..

(PLAY LAUGHING).

“Isang ugaling dapat mawala sa atin ay yung pagiging mapagsamantala..   yung pakakainin mo na sa palad pero pati siko ay gusto pang sunggaban…”  (PLAY LAUGHING).

Hay naku di ito matatapos kong ang pag-uusapan ang dapat baguhin sa ating mga Pinoy, ang dapat yata ay complete overhaul..

Bweno ituloy na lamang ninyo ang talakayan sa inyong mga kumpare ang magbigay lamang kayo ng feed back kay Kaka Ali,  sa Lunes..

(PLAY LAUGHING).

Pansamantala   hanggang dito na lang muna kami,  Insha Allah (kong pahihintulutan ng Allah)  sa susunod na pagsasama natin sa himpapawid, sa Lunes…itutuloy natin ito at lalo natin  paiigtingingin ang talakayan.. This your    segment writer and producer.. at your service ….   Kaka Alih. Sukran and Wassallam.

Pagsusugal

(August 12,  2010- Script na sinulat ni Alih Anso para sa programang “Buhay –buhay sa DXUP” (7:00-8:00 A.M) sa segment na “Nakaka”. Host –Nancy Lawan)

Host: “Ang isa sa mga kasamaan na karaniwang ginagawa ng tao ay ang pagsusugal. Mas itinuturing ito na isang libangan kaysa sa isang masamang bisyo — balewala ito sa iba kung ito man ay kasalanan o hindi. Naging bahagi na ito sa pamumuhay ng karamihan — kapit na kapit na ito sa kanilang mga sarili. Wala nang halaga kung ito man ay nakapipinsala o hindi!”  

(PLAY INTRO)

Kaka Alih: Ang terminong sugal ay nagkaroon ng maraming magkakaibang kahulugan depende sa kultura o kasaysayang pinaggagamitan nito. Sa ngayon, sa mga Lipunang Kanluranin,(Western countries)  ay mayroon itong kahulugang pang-ekonomika, tumutukoy sa “paggagamit ng salapi o mga bagay na may halaga sa mga kaganapan na hindi tiyak ang kakahantungan na ang pangunahing intensyon ay manalo na karagdagang salapi o/at mga materyal na bagay“.(http://tl.wikipedia.org/wiki/sugal)

Ang paglalaro  sa kontekstong ito na ay kadalasang inilalarawan sa mga sandaling ang mga aktibidad ay ginagawang legal ng mga karampatang batas o ang mga gawain na ito ay hindi kasama sa mga batas kriminal. Ang mga kumpanyang nagpapalaro ay nagbibigay ng mga legal na gawaing sugal sa publiko.

May tanong na nabasa natin sa isang website http://www.gotquestions.org/tagalog/kasalanan-pagsusugal.html at ganito ang tanong na sinagot din sa nasabing site:

“Ano ba ang sinasabi ng Bibliya tungkol sa pagsusugal? Kasalanan ba ang pagsusugal?”

Sagot: Maaaring isalarawan ang pagsusugal na “Pagbabakasakali sa pera upang tangkaing paramihin pa ito sa paraang di pangkaraniwan.” Hindi partikular na hinahatulan ng Bibliya ang pagsusugal, pagpupusta at iba pa. Gayon man, binibigyang babala naman tayo ng Bibliya na umiwas sa pagmamahal sa pera (1 Timoteo 6: 10; Hebreo 13: 5). Hinihikayat rin tayo ng Kasulatan na iwasan ang mga pagtatangkang yumaman sa pinakamadaling paraan” (Mga Kawikaan 13: 11; 23: 5; Mangangaral 5: 10). Ang pagsusugal ay kadalasang nakasentro sa pagmamahal sa salapi at hindi maipagkakailang maraming tao ang natutukso nito dahil sa pangakong madali at mabilis na pagkamal ng kayamanan.

Ano ba ang mali sa pagsusugal? Ang pagsusugal ay isang mahirap na isyu dahil kung ginagawa lamang ito ng paminsan minsan at hindi regular o kung may okasyon lang, maaring ito’y pagsasayang ng pera, subalit hindi nangangahulugang ito’y “kasamaan”. ang mga tao ay nagsasayang ng pera sa anumang uri ng aktibidad. Ang pagsususugal ay hindi maituturing na mas matinding pagsasayang ng pera kumpara sa palagiang panonood ng sine, pagkain ng mga hindi naman kinakailangang pagkain, o pagbili ng wala namang silbing bagay. ang katotohanang naaaksaya ang pera sa anupamang bagay ay hindi nagbibigay-matuwid sa pagsusugal. Ang pera ay hindi dapat aksayahin. ang sobrang pera ay dapat iniimpok para sa mga darating na mga pangangailangan o di kaya ibigay sa gawain ng Panginoon - at hindi dapat sayangin sa pagsusugal.

Winika ng Allah sa Qur’an na “bawal ang pagsusugal” at dahil dito, ang isang bansang nagpapatupad ng Islam ay hindi maaring magbukas ng casino, lotto, sweepstakes, atbp.

“Tinatanong ka nila tungkol sa alak at pagsusugal. Ipahayag: O Propeta, sa mga ito aya may malaking kapinsalaan at ilang kapakinabangan, subalit ang kapinsalaan ay mas malaki kaysa kapakinabangan.” [Surah Al Baqarah 2:219]

Isa pa ring Islamikong panuntunan na sa mga bagay na ipinagbabawal, anumang bagay na makapagbibigay-daan sa pagsasagawa ng mga iyon ay ipinagbabawal din.

Ang Pagsusugal ay  isa sa mga kasamaan na karaniwang ginagawa ng tao. Mas itinuturing niya ito na isang libangan kaysa sa isang masamang bisyo — balewala ito sa iba kung ito man ay kasalanan o hindi. Naging bahagi na ito sa pamumuhay ng karamihan — kapit na kapit na ito sa kanilang mga sarili. Wala nang halaga kung ito man ay nakapipinsala o hindi!

Kung minsan, ginagamit pa itong propesyon o hanap-buhay, paraan upang masunod ang luho sa sarili, makaahon sa kahirapan at iba pa, na sa pag-aakala ay wala itong ibubunga na kasamaan.

Kung batid nga lamang nila, na ito ay isa sa malaking kasalanan sa harapan ng Allah. Bukod sa pinupukaw lamang nito ang poot sa kalooban ng isa’t isa, nagbibigay din ito ng immoralidad sa katauhan ng isang tao.

Hindi ito nakapagdudulot ng kabutihan sa tao at kung mayroon man ay napakaliit lamang, na ang hahantungan din sa bandang huli ay pagkawasak at kapahamakan!

Ipinapakita ng mga pag-aaral,  na karamihan sa mga nanalo sa larong sugal ay nasa mas mahirap pa na sitwasyon ilang taon matapos niya mapanalunan ang malaking halaga ng pera mula sa sugal.

Kokonti, kung mayroon man, ang tapat na ibinigay ang pera para sa magandang hangarin.

Dahil kailanman’y, hindi maaaring magbunga ng mabuti ang kasamaan, kundi ng kasamaan din! Maliwanag na sinabi ng Allah sa Quran:

“Sabihin (mo sa kanila O’ Muhammad): “Hindi magkatulad ang masama at ang mabuti, kahit na kaakit-akit at nakasisilaw ang idinudulot na kasaganaan ng kasamaan. Samakatuwid! O’ tao na may pang-unawa, Katakutan ninyo nang labis ang Allah (sa pamamagitan ng pag-iwas sa lahat ng uri ng mga kasalanan at kasamaan na Kanyang ipinagbawal) at mahalin ninyo Siya nang labis (sa pamamagitan ng paggawa ng lahat ng uri ng mga kabutihan na Kanyang ipinag-utos), upang kayo ay maging matagumpay.”

Kapatid na naniniwala sa Poong Lumikha, para sa ating kapakanan ang pagbabawal na ito ng Diyos. Sa katunayan, napakabait ng Allah sa atin, ibinigay na Niyang lahat-lahat ang makabubuti para sa atin — ang pinakawastong pamamaraan ng pamumuhay! Subali’t ang iba ay ayaw pa ring pahalagahan ito!

Kong ang ating mga relihiyon o pananampalataya ang ating pagbabasehan,  ang lahat ng uri ng sugal na sangkot ang salapi at mga ari-arian, ay ipinagbawal ng Allah na tulad ng: Lottery, Lotto, Sweeptakes, Casino, Jai-alai, Jueteng, Karera, Sakla, Madyong, Pares-Pares at iba pang mga laro na kauri nito.

Ang masaklap nga lang nito, ay kalat na kalat na sa ating lipunan ang mga ganitong bisyo, at tila pinababayaan ng mga Nanampalatayang Kristiyano at mga Muslim. O pinapansin man ng mga Pilipino ngunit walang suporta ang mga kinauukulan.

Sa ating bansa, may ilang uri ng sugal na ginawang legal ng pamahalaan, na kinabibilangan ng mga kilalang tao sa lipunan at may malakas na impluwensiya!

At ang iba namang sugal na hindi ginawang legal ng pamahalaan ay nagkalat at naglipana naman sa ating kapaligiran!

“Paano mapabubuti ang lipunan kung ganitong sistema ang umiiral?” tanong na may paghihinakit ng isang  ina ng tahanan.

Ang daing naman ng isang retaradong guro: “ Hindi kaya ito ang dahilan kung bakit maraming hinaharap na mga suliranin ang bayan, kung bakit dumadanas ng tag-gutom at kahirapan ang mga tao, kung bakit nagaganap ang iba’t ibang uri ng mga kalamidad, kung bakit kumakalat ang mga sakit na wala nang lunas at kagalingan?”

Ang sabi naman ni Imaam Ahmad: “…ito ang parusa ng Allah sa mga sumusuway sa Kanya?

May tanong ng isang ama: “…paano naman kung ang mga kinikita ay itinutulong sa kawanggawa?”

 At  ikakatuwiran pa ng iba na ang mga kinikita nito ay itinutulong sa mga mahihirap, pinagpapagawa ng mga paaralan, sumusuporta sa paglikha ng mga ‘generating income,’ tinutulong sa mga institusiyon na tulad halimbawa ng masjid, Madraza, ‘Home for the Aged,’ Bahay Ampunan,  at iba pa.

Kung ganito ang mga pakinabang na nakukuha, ituturing bang kabutihan ang mga hakbang na ito? Sa tingin ninyo kaya ay magiging makatarungan na ito? Magiging katanggap-tanggap sa paningin ng Tagapaglikha? May gantimpala pa rin kaya ang mga gumagawa nito?

Maaaring ang pangkaraniwang kaisipan ng isang tao ay sumang-ayon sa ganitong katuwiran, subali’t hayaan nating ang batas ng Allah ang humatol.

Mababatid sa pahayag ng Propeta (Muhammad, sallallahu ‘alayhi wa sallam), kung may saysay nga ba ang mga kinita mula sa masama kapag ito ay kanilang ginamit sa kabutihan?

“May isang lalaki na nagtanong sa Sugo ng Allah (Muhammad): ‘O Sugo ng Allah, nagnenegosyo ako ng alak at nakaipon ako ng pera mula sa pinagkitaan nito. Mayroon ba akong pakinabang sa kinita nito, kung sakali na akin itong gagastahin sa mga gawang kabutihan bilang pagsunod sa Allah ang Kataas-taasan?

“Sumagot ang Sugo ng Allah: ‘Kung ito ay ginamit mo para sa Hajj, o para sa Jihad, o para sa Kawanggawa, ang halaga nito sa paningin ng Allah ay hindi hihigit sa pakpak ng isang lamok. Tinatanggap lamang ng Allah kung ano ang mabuti.’

“At upang ipagtibay ang sinabi ng Sugo ng Allah, inihayag ng Allah ang talata na: “Sabihin (mo sa kanila O Muhammad): ‘Hindi magkatulad ang masama at ang mabuti, kahit na kaakit-akit at nakasisilaw ang idinudulot na kasaganaan ng kasamaan…’ “

Sa katunayan, ang anyayahan nga lamang ang tao na magsugal ay mangangailangan na ng kabayaran, paano pa kaya kung ito ay gagawin mismo nang aktuwal?

Sinabi ng Sugo ng Allah (Muhammad): Ang sinumang nagsabi sa kanyang kasamahan na, ‘Halika, magsugal tayo,’ kinakailangan na siya ay magbigay sa kawang-gawa.”

Biruin mo, nagyaya ka lamang  at   ikaw ay magmumulta na..

Sinasabi sa Bibilia sa aklat ng Kawikaan 13: 11:

 “Ang yamang tinamo sa daya ay madaling nawawala, ngunit ang yamang pinaghirapan ay pinagpala.”

Ipinakikita rito kung gaano kahigpit na ipinagbabawal ng Poong Lumikha o Allah ang ganitong gawain! Dahil na rin sa ito ay makasisira sa atin! Na kung kaya, huwag pahintulutan na kayo mismo ang magwasak sa inyong mga sarili!

Papaano kaibigan sadyang napaikli ang ating panahon, hanggang dito na lamang muna, Insha Allah (kong pahihintulutan ng Allah)  sa susunod na pagsasama natin sa himpapawid,  bukas… sama-sama tayo sa segment na  nakaka ating programang buhay buhay sa DXUP FM.. ito ang inyong Kaka Alih. Sukran and Wassallam.

Basic Knowledge in Islam

Mahalaga ang Pagpapatawad?

(August 10,  2010- Script na sinulat ni Alih Anso para sa programang “Buhay –buhay sa DXUP” (7:00-8:00 A.M) sa segment na “Nakaka”. Host –Nancy Lawan)

Host:  May nakagalit o nakaaway ka na ba kaibigan? ………..Pinatawad mo ba siya? Pinatawad ka ba? ….. ano man ang updates ng inyong di pagkakaunawaan makinig na lamang sa ating segment na nakaka baka may mapulot kang mga aral na pwedeng mong iaplay baling araw…    

(PLAY INTRO)

Kaka Alih: Pare, Mare gusto mo ng   peace of mind?  Simple lang ang payo ng mga expert … magpatawad. Yes,  ayon sa mga relihiyoso,  na may kaalaman o karanasan, ang pagpapatawad ay isang napakahalagang proseso sa pagkakaroon ng peace o kapayapaan sa ating kaluluwa   at magbibigay ng kapayapaan sa ating buhay. 

Marahil naman ay lahat tayo ay nakaranas ng sakit sa mga nagawa ng ibang tao.  Di ba kong minsan naisip din natin na hindi tayo makakapgpatawad dahil sa sakit na ating naranasan?

Ang sama ng loob resentment (resentment)  at poot (hostility) ay nagiging malalim  ang ugat sa ating mga puso at magiging mahirap ang kapatawaran.

Ang pagkakaroon ng kapaitan sa dibdib ay mahirap magkaroon ng tinatawag ng puwang ng kapatawaran. 

Ang mga sugat ng emosyon ay naiiwan sa loob at ito ay magreresulta ng pagiging hindi masaya. Hindi po ba?

Ayon kay Pastor:  “Ang kapatawaran ay hindi isang aksiyon na dapat nating gawin lamang, ito ay dapat hayaan natin   na dumaloy sa ating puso’t kalamnan ng kusang loob.  Kung tayo ay lalayo sa ating pagiging tao  at hahayaan natin ang grasya ng Diyos na dumaloy sa ating katauhan at makakapagpatawad sa pamamagitan natin ay mararamdaman natin ang tunay na pagmamahal ng Maykapal.’”

 Yes agree ako kay Pastor dapat,  tapat o iklas ang ating pagpapatawad, at  ito ay  matkakatunaw sa  lahat ng pait, sakit at lahat ng sense of injustice na ating nararamdaman. In short, kailangan sincere o Ikhlas ang paghingi ng tawad upang tunay na maging malaya  ang ating kaluluwa.

May kasabihan nga na: “Forgiveness and truth will set us free”. 

May katanungan ako, ang magulang ba’y nararapat na humingi ng kapatawaran sa kanyang anak?

Nancy: “Nararapat lamang Kaka na humingi ng forgiveness kong nagkamali sa kanyang anak,  ang isang magulang sa anak para maging isang tunay na ehemplo o magandang halimbawa   sa mga anak natin..”

Kaka Ali: Tama ka Nancy, hindi naman kabawasan sa ating buhay kung maipapakita natin ang ating humility sa ating mga anak.

Anong pagkakaiba nila sa ibang tao. Sila ay tao din  na nalalabag ang mga damdamin.  Tao din sila na bagama’t ating mga anak ay nasasaktan din.  Tao din sila na may karapatang lumigaya. 

Alalahanin, always remember my friend, hindi tayo laging tama na mga magulang. Tayo ay tao lamang, ang Diyos lamang ang walang pagkakamali.  

Alam ba ninyo na may pagbabago ang panahon, maaaring sa panahon natin noon ay maia-apply natin ang ating mga experiences subali’t sa pagbago ng pamumuhay at paglipas ng taon, ang maaaring applicable  noon ay hindi na applicable sa ngayon.

Ang isang pag-sorry o paghingi ng despensa ay magkakaroon ng malaking impact sa isang anak.  Ito ay maaaring makapag hilom ng inyong bad relationship o makabawas ng trauma na naidulot ng  nagawa na ninyo sa kanila sa nakaraan.

Ang pagsasabi ng  sorry ay isang ehemplo ng kabutihang loob.  Pag nakita ng bata ang ginagawa ng matanda, tutularan niya ito.  Magiging makatao at humble ang inyong mga anak sa future. Matututo din siya na humingi ng tawad sa iba.  Katunayan, kapag maganda ang inasal ng inyong anak, ang unang tanong ay ganito… sino ba ang magulang nito?    

Higit sa lahat ang paghingi ng tawad sa anak ay makakapag paganda ng inyong samahan.  Ito ay makaka paghilom ng isang relasyon na nagkalamat at magiging umpisa ng pagbago din sa anak kapag ang buhay ay naging hindi maganda.

Ulitin ko lang may friend, hindi mababawasan ang inyong pagkatao at pagiging magulang sa paghingi ng sorry sa inyong mga anak.  Katunayan ito ay nakakadagdag pa sa inyong pagiging makatao.  Higit sa lahat, sa mata ng ating Panginoon, ay lumalagay tayo sa nararapat at ito ay Kaniyang ikinatutuwa…  

Hanggang sa susunod na kabanata ng inyong segment na Nakaka sa buhay-buhay sa DXUP, ang inyong abang lingkod.. Kaka Alih.. Wassallamu Alaikum Warahmatulllahi Wabarakatuh.

(play stinger-Nakaka)

Ramadhan, ang buwan ng Pag-aayuno-2

(August 9, 2010- Script na sinulat ni Alih Anso para sa programang “Buhay –buhay sa DXUP” (7:00-8:00 A.M) sa segment na “Nakaka”. Host –Nancy Lawan)

Host: Ramadhan .. ang buwan ng pag—aayuno ng ating mga Kapatid na nanampalataya sa Islam o ang ating mga kapatid na Muslim, Samahan ninyo kami dahil magbibigay ng ilang impormasyon tungkol sa buwan ng Ramadan si Kaka Alih sa ating segment na nakaka:

(PLAY INTRO)

Kaka Alih: Ang Ramadhan ang ika-9 na buwan sa Hijri calendar.

Ang Ramadhan ay banal na buwan dahilan sa ito ay itinadhana ng Panginoon sa pagpahayag ng mga banal na kasulatan. Naiulat na:

“Ang mga aklat ni Abraham ay ipinahayag sa unang gabi ng buwan ng Ramadan; ang Torah ay ipinahayag sa ika-6 ng buwan ng Ramadan; ang Ebanghelyo ay ipinahayag sa ika-13 ng buwan ng Ramadan… at ang Banal na Qur’an sa ika-23 ng buwan ng Ramadan.”

Ngayon ay 28 ng Shaban ang ika walong buwan sa hijri calendar, at bukas August 10 ang 29 ng buwan ng
Shaban, at bukas din ang pag-niyyat o sighting of the new moon, at ito rin ang ipinahayag ng Darul Ifta of the Philipines, na pinaabot ditto sa DXUP sa pamamagitan nina Ustaz Ahmada Mamalangkas at Ustadz Muhammad Taha Yusof.

Ang buwan ng Shaban ay may 29 na araw o 30 araw.

Ang Propeta Muhammad (saws) ay nagsabi: “Huwag (magsimulang) mag‑ayuno hangga’t hindi ninyo nakikita ang bagong buwan, subali’t kung maulap, buuin ang tatlumpung araw ng buwan ng Shaban (ang buwan na sinusundan ng Ramadan); at huwag titigil (sa pag-aayuno) hangga’t hindi ninyo nakikitang muli (ang bagong buwan).” (Bukhari at Muslim)

Ang Ramadan ang ika-9 na buwan ng sa Kalendaryong Islam.

Ang Kalendaryong Islam, ang Hijri calendar, katulad ng kalendaryong Solar sa Kristiyanismo ito ay binubuo ng labing-dalawang buwan.

Ang Kalendaryong Islam o Hijrah o lunar ay hango sa buwan at ang Kalendaryong Gregorian o solar ay hango sa araw.

Ang mga buwan sa kalendaryong solar ay binubuo ng 30 o 31 araw maliban sa buwan ng Pebrero. Ang mga buwan ng Kalendaryong Lunar naman ay binubuo ng 29 o 30 na araw. Kaya’t ang Ramadan ay maaring 29 o 30 na araw.

Samantala mula ng maitatag ang community radio na DXUP , anim na taon na ang nakakaraan, sa pamumuno ng station manager nito na si Mr Mario Debolgado, ay bumuo ng isang programa, bilang pagbibigay galang at pakikiisa sa kapatid na Muslim ay isinsahimpapawid ang programang Duyog Ramadan, na magsisimula bukas August 10, mula 5:00 hanggang 6:00 ng Hapon Lunes ang Linggo. Ang radio program na ito ay bilang pakikiisa para sa kapayapaan ng mga hindi nanampalatayang Islam sa kanilang mga kapatid na Muslim na nag-aayuno sa buwan ng Ramadhan.

Ang Kalendaryong Lunar ng Islam ay mas maigsi ng labing-isa o labing-dalawang araw kung ihahambing sa Kalendaryong Gregorian o Solar ay umiikot sa buong taon nito. Ang unang araw ng Ramadan ay nababatay sa pagsaksi sa paglabas ng buwan at ang araw ay magsisimula pagkatapos ng Salat ul-Magreb.

Ang Kalendaryong Islam o Hijrah o lunar ay hango sa buwan at ang Kalendaryong Gregorian o solar ay hango sa araw.

Ang mga Muslim sa buwan na ito ng Ramadhan ay tatalikdan ang pagkain, pag-inom, panigarilyo, at pakikipagtalik sa kanilang asawa sa araw, mula sa pagbubukangliwayway hanggang sa takip silim.

Ang mga Muslim sa buong mundo ay nararapat lamang na mag-ayuno ang pinapayuhan na dapat:
Magbigay ng kawanggawa sa mga mahirap at maralita.
Igalang ang inyong mga magulang at nakakatanda.
Maging mabuti sa mga musmos at nakakabata.
Kumandili sa mga kamag-anak.
Umiwas magsalita ng anumang hindi nararapat kahit na ibulong man lamang.
Umiwas tumingin sa anumang hindi nararapat na tingnan.
Umiwas makinig sa anumang hindi kanaisnais na pakinggan.
Maging maawain, magiliw at mabait sa mga alila nang sa pagyaon mo, kung kinakailangan, ang iyong mga anak ay makakatanggap ng kasingtulad na pakikitungo ng iba.

Maliban sa pag-aayuno at paghahangad ng mabuting asal, iniuukol ng mga Muslim ang kanilang mga panahon at lakas, sa pananampalata at pagdarasal sa Nag-iisang Panginoon. Sa loob ng ilang mga gabi sa buwang ito, ang mga Muslim ay nananatiling gising sa karamihang oras sa pagdarasal at paggawang mga bagay na kalugod-lugod sa Allah.

Paglipas ng huling araw ng buwan ng Ramadan, ipinagdiriwang naman ng mga Muslim ang ‘Eid al-Fitr o Hariraya Puwasa upang gunitain ang katapusan ng pag-aayuno. Nagsasama-sama sila sa pagdarasal, pagkain, at pagpapalitan ng mga hadiya o regalo (lalung-lalo na para sa mga bata).

At dahil hindi kumakain sa araw ang inyong mga kapatid na Nanamapalataya sa Islam sa buwan ng Ramdan, ikaw na kapatid na hindi nag-aayuno ay nararapat lamang na huwag kumain o uminom sa harapan o nakikita ng iyong kapatid, dahil tiyak ko matatakam siya.

Ang mga Muslim na nag-aayuno ay kumakain sa madaling araw, bago magbukang liwayway at dahil dito sila ay puyat sa pagtulog, kaya asahan mo na makakatulog o gustong matulog sa araw.

At dahil hindi kumakain at uminom tiyak na gutom at uhaw, kaya nararapat na ikaw na kasamahan niya sa trabaho huwag masyadong bigyan ng mabibigat na trabaho.

Kong magiging bisita mo siya, sa panahon ng Ramadhan, dapat malaman mo na pwedeng kumain ang iyong kapatid na Muslim pagsapit ng takip-silip hanggang bago magbubukang liwayway.

Dapat malaman mo rin na may exempted o pinapayagan na hindi mag-aayuno sa buwan ng Ramadhan, halimbawa ang babaeng nireregla, ang matatanda na kong mag-aayuno ay maapektuhan ang kalusugan, ang mga sanggol na hindi pa umabot sa pito o sampung taon gulang ang edad, ang maglalakbay sa malalayo at ang mga taong wala sa katinuan ng isip.

Maraming salamat pos a patuloyninyong pagsuportaang pakikinig sa ating radio program na Buhay-buhay sa DXUP .…bukas sama-sama tayo sa nakaka ating nakaka na segment.. ito ang inyong Kaka Alih. Sukran and Wassallam.

Ang Pamilyang Salo-salo sa Hapag Kainan: Maligaya

(August 6, 2010-Script na sinulat ni Alih Anso para sa programang “Buhay –buhay sa DXUP” (7:00-8:00 A.M) sa segment na “Nakaka”. Host -Lenyrose Bajar Sunio)

Lenyrose:  “Nagsalo-salo ba ang inyong pamilya sa oras ng kainan? O bawat gustong kumain ay naghahain ng kanyang makakain?” Ano man ang inyong kasagutan samahan ninyo kami sa ating segment na nakaka.. dahil tatalakayin ni Kaka Ali ang usaping ang pamilyang salo-salo sa hapag kainan ay pamilyang maligaya..

(PLAY INTRO)

Kaka Alih:  Ang pamilyang salo-salo kong kumain ay asahan mong masaya, maligaya, Ganado kang kumain,  naranasan mo nab a kasamang Leny?   

Lenyrose: “…of course Kaka, lalo noong kami ay maliliit pa, kahit hindi masarap ang pagkain, ganado ka paring kumain, kahit kulang ang ulam.  

Kaka Ali:  “Agree ako sa iyo Leny, ang problema sabi ni maam, hindi naming nagagawa, kasi ang iba ay may ginagawa pa, ang iba naman ay gutom na”. tugon ng isang Ginang na may pitong anak, na ang bunso ay sumususo pa.

Tanong: Papaano nga ba ang gagawin para mabuo pamilya sa hapag   kainan?

Sagot: Simple lang Kaka, first of all,  ay pag-usapan ninyo ng buong pamilya, what I mean is, mag meeting kayo, at of course si Tatay ang inyong  presiding officer, ang problema naman niyan Kaka, marunong ba si Pare, na magpreside ng meeting? (LAUGHING)

 A na .na. na iyan ang problema…  Ah basta mag-usap-usap na lang kayo.. meeting na rin  yan..

Ganito na lang tatay.. total ikaw ang  tatay,  isa-isa mong   itanong sa membro ng pamilya anong oras ang kainan na gusto nila,  then,   maari ka mag-suggest ng time base din sa mga sinabi nila, kahit minsan lang sa isang linggo, kong di pa kaya sa araw-araw,  sa hapunan  posibleng pwede. Let us presume alas ng siyete ng gabi. Ok Agree na sila.. gawin kasunduan.. at ang di makatupad magkakaroon ng penalty.. (magaan lang.. maghugas ng mga pinggan, mag-igib ng tubig).

Pagkatapos ng ilang bese ninyong nagawa, sa susunod ninyong meeting, magsagawa ng evaluation, kong may mga naging problema, kong may positive bang effect ang ginawa ninyo.

Ang ibang pamilya na nakausap, minsan sa isang lingo ay lumalabas ang buong pamilya, minsan sa beach at doon sabay-sabay na kumakain.  

During the meeting pag-usapan ang mga assignment ng bawat membro ng pamilya.  Usually si nanay ang nagluluto, dahil maliliit pa ang mga anak, di pa marunong magluto. Syempre si nanay rin ang namamalengke,  Reminders Nanay,  bago ka  mamalengke itanong sa pamilya ang gusto nilang ulam (idaan din ito sa pulong o meeting o caucus). Posibleng  may order ang membro   na hindi kayang bilhin o lutuin, gumawa ng stratehiya, humingi ng paumanhin kong bakit di mabibili at make a good suggestion bilang kapalit, total bilang nanay alam mo ang mga gusto ng mga anak mo.

Siguraduhing nasa takdang oras ang pagluluto, kaya ang tatay dapat ihanda ang mga gagamitin ni Nanay. Ihanda ang panggatong, tubig, ang mga gagamitin sa kusina.

Bago maghain pwedeng itanong kong maghahain na, or make a warning na within kalahating oras of fiteen minutes maghahain na si Nanay at prepare na ang lahat, maligo  ang dapat maligo at magbihis na ng mga damit, kinakailangan malinis ang mga damit, para ganahan ang kasama.

Kainan na, (dahil everybody is present)  huwag kalimutan na manalangin, bago kumain, sa mga Kristiyano may maglead sa panalangin, para sa Muslim naman ang panalangin ay Bismillah (Sa ngalan ng Allah). Siguraduhing bawat isa ay nakapaghugas ng kamay, lalo na kong nagkakamay.

Habang kumakain Respetuhin ang hapag kainan. Iwasan na punlaan o sabihin na hindi masarap ang pagkain, kulang sa asin, matabang, at iba.. tumahimik na lamang at dapat gawin ay huwag ng kainin ang ayaw mo.  Pagkatapos ng kainan, ang maganda, magkaroon ka nanay ng evaluation, sa niluto mo kong nagustuhan ba ng pamilya.

Ikaw naman tatay, be constructive kong magbibigay ng comments: “masarap ang niluto mo Darling, pero may suggestion ako, sa susunod medyo dagdagan mo ang asin, medyo matabang ang paglasa ko kanina.” “Ako nanay ang gusto ko, huwag masyado maanghang.”

Sagot ka Nanay ng maganda: “Salamat, tinuruan ninyo ako, sa susunod lalong masarap ang lulutuin ko”.

Habang kumakain, iwasan ang kuwentuhan, kong may sasabihin siguradong pampagana ang terms na ginagamit, huwag iyong makawlang gana.

Kong tapos na ang kainan, lalong  mainam kong sabay-sabay ang paghinto, ibig sabihin nito ay maghintayan.

Papaano kaibigan sadyang napaikli ang ating panahon, hanggang dito na lamang muna, Insha Allah (kong pahihintulutan ng Allah)  sa susunod na pagsasama natin sa himpapawid,  bukas… sama-sama tayo sa segment na  nakaka ating programang buhay buhay sa DXUP FM.. ito ang inyong Kaka Alih. Sukran and Wassallam.

Dapat Gawin Para Magkasundo ang Mag-asawa?

Ramadhan, ang buwan ng Pag-aayuno

Pasahero ng Eroplano-Part 2

Lands Slides at flashflood

Bakit hindi Basta-basta Makabangon sa Pagkakalugmok ang Pilipinas?

Away Mag-asawa

(July 26, 2010-Huwebes - Script na sinulat ni Alih Anso para sa programang “Buhay –buhay sa DXUP” (7:00-8:00 A.M) sa segment na “Nakaka”. Host -Lenyrose Bajar Sunio)

Host/Lenyrose:      “Ang pag-aaway ng mag-asawa ay isang pangkaraniwang nagaganap sa ating lipunan na ginagalawan, ngunit bagamat pangkaraniwan ito ay malaking suliranin kong hindi maaagapan, magiging malala kong hindi mabigyan ng tamang sulosyon ang away mag-asawa naito, dahil maaring hahantong sa tinatawag na broken marriage o pag-hihiwalay, iyan ang  ating tatalakayin sa ating segment na nakaka….Away mag-asawa.

(PLAY INTRO)

Kaka Alih:  Tama ka Leny,  Ang pag-aaway ng mag-asawa ay isang pangkaraniwang nagaganap sa ating lipunan na ginagalawan noon magpasa hanggang ngayon, ngunit bagamat pangkaraniwan ito ay malaking suliranin kong hindi maaagapan, magiging malala kong hindi mabigyan ng tamang sulosyon ang away mag-asawa naito, dahil maaring hahantong sa tinatawag na broken marriage o pag-hihiwalayan ng mag-asawa.sa katatapos na dalawang InterPeace dialogue Seminar  na isingawa ng  MIND Center, sa Cotabato City ay aming pinag-aralan ang pag-facilitate o pag-aayos sa conflict o away ng magkabilang panig. Of course kasama na ang mag-asawa.

Sa grupo natin mula sa Upi at South Upi, ang ibinigay na halimbawa sa aming palabas o dula-dulaan ay ito ngang away mag-asawa. Ang facilitator o Peace maker ay walang ib kundi ang former Mayor ng South Upi si Timuay Jovito Martin at sa papel na mag-asawa ay ginampanan nina Dheng Dapilaga at Alih Anso.

Ganito ang scenario: Si Mrs (Dheng) ay may pagkaselosa (dala marahil ng pagmamahal sa asawa) isang araw ay may nabasang sms o text sa mobile ng asawa, at  nagkataon na  natanaw din ang asawa na kasabay sa may balon ang babaeng pinagseselosan,   dahil sa mga pangyayaring ito ay kumukulo na sa galit si Mrs, galit na galit kay Mr.  At inaway na ni Mrs si Mr at niyayang pumunta sila kay Timuay, dahil ang gusto ni Mrs maghiwalay na, nawala na ang tiwala sa asawa. Umabot na sa tahanan ni Timuay ang mag-asawa na nagmumura at demand ni Mrs hiwalayan na kaagad, pirmahan na.

Ang ginawa ni Timuay ay pinayapa muna si Mrs at Mr, tinanong sila kong kasal ba sila, ng ikasal  kayo ay sinag-ayunan   ng kanilang  mga magulang?

“Kong ganoon na present ang mga parents ninyo ng ikasal kayo, ayon sa tradition natin hindi kayo pwedeng maghihiwalay na hindi nasang-ayunan o witness ang magkabilang panig na magulang, kaya ang payo ko sa inyo ngayon, “ceasefire” muna, umuwi muna kayo at huwag ipakita sa mga anak ninyo na kayo ay nag-aaway dahil hindi maganda.  Mrs  hanggat hindi ito naayos magpanggap muna kayo sa mata ng mga anak ninyo na Ok pa rin kayong mag-asawa.” Ito ang ilan sa payo ni Timuay sa mag-asawa.

Nagsalita na ang narrator: “…doon po nagtatapos ang aming palabas, dahil ang sumunod na eksena ay   hindi na nakabalik ang mag-asawa kay Timuay kinabukasan dahil ng gabing iyon  naayos ng mag-asawa ang  kanilang gusot po hindi pagkakaunawaan, dahil ang gumamit pala ng celpon niMr ay ang Kumpare at hindi nadelate na nagkataon naman nabasa ni Mrs at nagkataon din na nakita sila sa lugar na tinutukoy sa text..(LAUGHING.. LAUGHING..)…

Ang isa sa mga feedback o reaction ng participants ay:

• “…kong may galit (lalo na kong asawa natin) ay huwag salubungin ng kapuwa galit, kalma ka lamang, tulad ng ginawani Mr.
• Ang pagbibigay ng payo kong ikaw ang “peacemaker” (facilitator/middleman/mediator)  ay ibase sa kultura, paniniwala at higit sa lahat ay matalinong pamamaraan.
• Dapat wala kang papanigan, timbang-timbangin ang mga pangyayari at alamin ang katotohanan sa likod ng mga pangyayari.

Marami pang mga palabas na sa maaarin sa susunod na segment presentasyon natin ipaparinig.

Ito po si Mr…ehe si Kaka Ali  (LAUGHING..) naghihikayat na huwag tayo kaagad humusga sa ating nakikita kundi alamin mo muna ang katotohanan.

Away Mag-asawa

(July 26, 2010-Huwebes - Script na sinulat ni Alih Anso para sa programang “Buhay –buhay sa DXUP” (7:00-8:00 A.M) sa segment na “Nakaka”. Host -Lenyrose Bajar Sunio)

Host/Lenyrose:      “Ang pag-aaway ng mag-asawa ay isang pangkaraniwang nagaganap sa ating lipunan na ginagalawan, ngunit bagamat pangkaraniwan ito ay malaking suliranin kong hindi maaagapan, magiging malala kong hindi mabigyan ng tamang sulosyon ang away mag-asawa naito, dahil maaring hahantong sa tinatawag na broken marriage o pag-hihiwalay, iyan ang  ating tatalakayin sa ating segment na nakaka….Away mag-asawa.

(PLAY INTRO)

Kaka Alih:  Tama ka Leny,  Ang pag-aaway ng mag-asawa ay isang pangkaraniwang nagaganap sa ating lipunan na ginagalawan noon magpasa hanggang ngayon, ngunit bagamat pangkaraniwan ito ay malaking suliranin kong hindi maaagapan, magiging malala kong hindi mabigyan ng tamang sulosyon ang away mag-asawa naito, dahil maaring hahantong sa tinatawag na broken marriage o pag-hihiwalayan ng mag-asawa.sa katatapos na dalawang InterPeace dialogue Seminar  na isingawa ng  MIND Center, sa Cotabato City ay aming pinag-aralan ang pag-facilitate o pag-aayos sa conflict o away ng magkabilang panig. Of course kasama na ang mag-asawa.

Sa grupo natin mula sa Upi at South Upi, ang ibinigay na halimbawa sa aming palabas o dula-dulaan ay ito ngang away mag-asawa. Ang facilitator o Peace maker ay walang ib kundi ang former Mayor ng South Upi si Timuay Jovito Martin at sa papel na mag-asawa ay ginampanan nina Dheng Dapilaga at Alih Anso.

Ganito ang scenario: Si Mrs (Dheng) ay may pagkaselosa (dala marahil ng pagmamahal sa asawa) isang araw ay may nabasang sms o text sa mobile ng asawa, at  nagkataon na  natanaw din ang asawa na kasabay sa may balon ang babaeng pinagseselosan,   dahil sa mga pangyayaring ito ay kumukulo na sa galit si Mrs, galit na galit kay Mr.  At inaway na ni Mrs si Mr at niyayang pumunta sila kay Timuay, dahil ang gusto ni Mrs maghiwalay na, nawala na ang tiwala sa asawa. Umabot na sa tahanan ni Timuay ang mag-asawa na nagmumura at demand ni Mrs hiwalayan na kaagad, pirmahan na.

Ang ginawa ni Timuay ay pinayapa muna si Mrs at Mr, tinanong sila kong kasal ba sila, ng ikasal  kayo ay sinag-ayunan   ng kanilang  mga magulang?

“Kong ganoon na present ang mga parents ninyo ng ikasal kayo, ayon sa tradition natin hindi kayo pwedeng maghihiwalay na hindi nasang-ayunan o witness ang magkabilang panig na magulang, kaya ang payo ko sa inyo ngayon, “ceasefire” muna, umuwi muna kayo at huwag ipakita sa mga anak ninyo na kayo ay nag-aaway dahil hindi maganda.  Mrs  hanggat hindi ito naayos magpanggap muna kayo sa mata ng mga anak ninyo na Ok pa rin kayong mag-asawa.” Ito ang ilan sa payo ni Timuay sa mag-asawa.

Nagsalita na ang narrator: “…doon po nagtatapos ang aming palabas, dahil ang sumunod na eksena ay   hindi na nakabalik ang mag-asawa kay Timuay kinabukasan dahil ng gabing iyon  naayos ng mag-asawa ang  kanilang gusot po hindi pagkakaunawaan, dahil ang gumamit pala ng celpon niMr ay ang Kumpare at hindi nadelate na nagkataon naman nabasa ni Mrs at nagkataon din na nakita sila sa lugar na tinutukoy sa text..(LAUGHING.. LAUGHING..)…

Ang isa sa mga feedback o reaction ng participants ay:

• “…kong may galit (lalo na kong asawa natin) ay huwag salubungin ng kapuwa galit, kalma ka lamang, tulad ng ginawani Mr.
• Ang pagbibigay ng payo kong ikaw ang “peacemaker” (facilitator/middleman/mediator)  ay ibase sa kultura, paniniwala at higit sa lahat ay matalinong pamamaraan.
• Dapat wala kang papanigan, timbang-timbangin ang mga pangyayari at alamin ang katotohanan sa likod ng mga pangyayari.

Marami pang mga palabas na sa maaarin sa susunod na segment presentasyon natin ipaparinig.

Ito po si Mr…ehe si Kaka Ali  (LAUGHING..) naghihikayat na huwag tayo kaagad humusga sa ating nakikita kundi alamin mo muna ang katotohanan.

Kaugalian at Kultura ng mga Pilipino na Nararapat na Baguhin

A trip to the post Minanga Marampayan

Paghahanda ng Isang Salo-salo sa mga Bisitang Iba-ibang Relihiyon

(July 19, 2010-Lunes- Script na sinulat ni Alih Anso para sa programang “Buhay –buhay sa DXUP” (7:00-8:00 A.M) sa segment na “Nakaka”. Host -Lenyrose Bajar Sunio)

Lenyrose: Papaano mo iipunin sa isang salo-salo (Party)  ang mga kaibigan na  iba-iba ang relihiyon  at ang kulturang nakagisnan? Samahan po ninyo kami sa ating segment na nakaka dahil iyang sasagutin ni Kaka Ali….

(Play- Intro-Nakaka)

Kaka Alih: “Sa iyong ihahandang kainan o  salo-salo   para sa mga  kaibigan o kapatid  mong Settlers na Christian, na may Romano Katoliko, Iglesia ni Kristo, Seventh Day Adventist at iba pang Christian denomination? Imbitado mo rin ang mga kapatid na  Bangsamoro na Muslim? Ang mga kaibigan na Talaing’d o T’duray? Ano ang dapat mong gawin? Papaano ka maghahanda, ano ang mga pagkain na ihahanda mo?

Lenyrose: “Ako Kaka Ali maghahanda ako ng mga masasarap na pagkain, para sa mga bisitang kaibigan”

Kaka Alih: Agree Leny tulad ka rin ng kapatid nating Teduray, heto ang sagot niya sa tanong natin: “Maghahanda ako Kaka, ng ibat-ibat putahe na gusto nila, at paghihiwalay ko sila ng mesa, kasi ang iba hindi magkain ng baboy”.

Teka muna, ang maganda sigoro, itanong muna natin, bakit ka naghahanda ng salo-salo?

“Naghahanda ako para lalo kaming magkalapit-lapit ang aming mga damdamin, iyon bang tinatawag nilang “bonding” o close family ties.” Sagot niyang muli.

Tama ka kaibigan, kahit ako ganyan  din ang aking layunin sa isang salo-salo, upang magkaisa at magkaintindihan at may ibat-ibang paniniwala at kultura, ang term nila ditto ay “get-together party”.

Alam ko marami kayong strategy sa mga ganitong pagkakataon ngunit may nainterview tayong  isang experto sa ganitong mga pagkakataon at nagbigay ng mga pointers sa atin. Ayon sa kanya:

1. Una mong dapat   alamin ang paniniwala at kultura ng bawat isa sa mga kaibigan mo at of course ang sa iyo rin paniniwala at kultura at kaugalian, dahil may mga taong mahalaga sa kanila ang kultura at kaugalian na nakagisnan.
2. Pangalawa, may konting sakripisyo o pang-unawa.   Halimbawa sa pagkain, ang paboritong mong karne hindi mo muna makakain dahil ang mga kaibigan mong Muslim hindi kumakain ng Haram na mga pagkain, tulad ng baboy at ano mang nahaluan ng laman at hindi rin uminiinom ng alak na makalasing. Sa mga T’duray hindi kumakain ng manok na hinaluan ng kalabasa o itlog at kalabasa na pinaghalo-halo .

Ayon sa listeners natin ng pag-usapan ang ganitong topic: “Papaano Kaka Ali kong isang Bangsamoro na Muslim ang may handaan at nag-imbita ang mga  kapatid o kaibigan na Settlers na Kristiyano, at alam nating lahat na ang kanilang handaan ay di nawawala ang litson at alak, ang tanong ko ay maghahain ba ako ng ganoon pagkain?

Ang kasagutan ko kaibigan sa tanong ay hindi at No. (LAUGHING)

Please don’t laugh, ganito kasi iyon Kaibigan, dahil sa relihiyong Islam ay haram ang baboy at Khamer o alak na makalasing, dahil parehong   kasalanan ang uminom ng alak na makalasing, at hindi lamang ang uminon ang magkakasala sa Allah, pati na  ang nagpabili, ang nagbili at ang gumawa ng alak, ang ibig sabihin nito ay  lahat ng may kaugnayan kong bakit nainom ang alak.  Ang  gumawa alak na makalasing ay may malaking  kasalanan din.   

“Kong ganyan pala Kaka Ali, ang batas ng Islam  ay maghahanda na lamang ako ng inumin na pwedeng inumin ng lahat, halimbawa, native na coffee, o dili kaya ay tea, dahil ito naman ay common na inumin ng mga kababayan natin.” Malumanay na sagot ng aking best friend.

1. Kong isa kang  Settler na Kristiyano, dapat maintindihan ang kapatid na Bangsamoro o T’duray, lalo na sa pagkain-sagutin mo ang katanungan na: “magluluto ba ako ng karne na di nila kakainin o papalitan kong karne na pwede nilang kainin?” o “magluluto ako at lulutuan kona lang sila ng ibang potahe at ihihiwalay ko na lang sila ng sa isang lugar?”  alalahanin: (Remember) Ang pag-imbita mo sa kanila ay  upang mag-salo-salo o magkaisa at magkakalapit ang inyong damdamin.
2. Dapat mo rin malaman na ang mga Muslim, (Believer in Islam)  ano man ang kanyang tribu, Ilocano, Ilonggo, T’duray, Maguindanaon, Iranun, M’ranaw o iba pang tribu, ang Salah o sambayang o  pagsamba ay limang beses sa isang araw (praying five times,) at gumagamit ng tubig kong pumupunta sa palikuran,  kahit sa pag-ihi, lalaki man o babae, ay kailangan nila ang tubig.
3. Ang mga kapatid na M’ranaw, mahilig ng maanghang na pagkain, halos lahat ng niluluto nilalagyan ng sili.  Papaano iyan kong M’ranaw ang may okasyon?  Ang gagawin mo konting adjustment,  konting sakripisyo,  huwag mo ng  pisain ang sili, maglagay lang sa may hapag kainan,  hayaan mong sila ng mag-lagay ng gusto nila.
4. Dapat malaman at maunawaan na ang mga Talainged o native inhabitants, (T’duray at R’nawon) ay  hindi nakaugalian na gumagamit ng kutsara at tinidor kapag kumakain, kaya asahan mo hindi bihasa kong gumamit man siya ng kutsara at tinidor sa hapag kainan.
5. Sa araw naman ng Biyernes (Friday) ng tanghali ay nag-sambayang (Jumaah Salat) ng mga kapatid na Muslim, kahit ano  ang kanyang tribu  na kinaaniban.
6. Sa buwan ng Ramadan (hindi fix, ang katapat na araw sa Gregorian calendar, kaya dapat mo ring malaman o dapat mayroon kang calendaryo ng hijri) na ang mga Muslim ay nagpupuwasa (fasting) o nag-aayuno at sa panahon na ito hindi sila kumakain, mula bago magbukang liwayway  hanggang  takipsilim.
7. Sa araw naman ng Linggo o Sabado ang mga kapatid na Kristiyano ay nagsisimba. Ang mga Katoliko at ibang denomination ay Linggo samantala tuwing Sabado naman ang samba ng Sabadista o Seventh Day Adventist.

Pansamantala   hanggang dito na lang muna ang ibabahagi ko ngayong araw , Insha Allah (kong pahihintulutan ng Allah)  sa susunod na pagsasama natin sa himpapawid,  bukas…mas lalo nating paiigtingingin ang mga ibabahagi  ni Kaka Alih..   sa ating segment na  nakaka…. Sa ating programang buhay buhay sa DXUP FM.. ito ang inyong Kaka Alih. Sukran and Wassallam.

Kalikasan at Kapaligiran Para sa Kinabukasan ng Salin Lahi