(Note: Bahagi ng programa ni Kaka Alih na “udto na adi”  Dec 29, 2008)

TEXT:

“Kaka, gusto kong itanong kong bakit hanggang ngayon ay   pinag-uusapan pa rin ng mga peace advocates, lalong lalo na ninyong mga Bangsamoro ang MOA-AD, hindi ba wala na iyan, dahil inihayag na ng supreme court na “unconstitutional”?

Sagot ni Kaka Alih:

Kinakailangan marahil na malaman mo (natin) kaibigan ang mga ilan sa mga mahahalagang puntos na nakapaloob sa   Memoramdum of Agreement ng Ancestral Domain  (MOA-AD).  

Napakahalaga ito kaibigan na malaman natin dahil ang nasabing kalatas na ginawa at napagkasunduan ng GRP at MILF panel sa loob ng 3 taon at 8 buwan at ito ay ang  nag-iisang mapayapang sulosyon sa problema ng mga Bangsamoro:

I - Konsepto at Paninindigan (concept and principles)

1.      Ang Pamahalaan ng Republika ng Pilipinas (GRP) at ang Moro Islamic Liberation Front (MILF) ay nagkasundo at tumalima sa karapatan ng bawat isisilang na Moro at katutubo sa Mindanao upang makilala at tanggapin bilang Bangsamoro.  Ang kalayaan pumili ng mga katutubong tao (indigenous people) ay igagalang.

2.      Ang pagmamay-ari ng lupang minana ay sa mga Bangsamoro dahil sa kanilang naunang karapatang manatili doon bilang maramihang tumpok ng mamayan na kinikilala ng kanilang mga ninuno simula’t sapul pa at dahil sila ang unang maayos na manirahan doon.

3.      Ang dalawang panig na nagkasundo ay tumalima na ang lupang minana ay hindi kabilang sa lupain ng pamahalaan ng Pilipinas bagkos ito’y sumsakop sa lupang minana, pinagkaisahan, nakaugaliang lupain, karagatan, mga lupian at tubig at ang mga likas na kayamanan na sumasailalim sa kaugaliang pagmamay-ari.

4.      Ang magkabilang panig ay tumalima na ang Bangsamoroay ay may karapatan mamahala sa sarili na nag-uugat sa kaugalian pinaman ng mga  Sultan sa Sulu, Magundanao at ang Pat a pangampong ko Ranaw. Ito’y mga estado na may sangkap ng bansa sa makabagong panahon. Sila’y mga “Unang Bansa” (First nation) na may teritoryo at sistema ng pamahalaan na nagkaroon ng mga kasunduang pagkakaibigan at pangangalakal sa mga banyagang bansa.

5.      Ang dalawang panel ay nagkasundo na ang Bangsamoro Juridical Entity (BJE) ang may karapatan at huridiksyon sa lupiang minana kasama na ang lahat ng lupaing nasasakop ng kanilang pamayanan at kasaysayan. (6)

Sa parte naman ng teritoryo o lugar na nasasakop, ay ganito ang nakasaad doon:

1. Ang lupang minana at makasaysayang teritoryo ng Bangsamoro ay ang lupain, karagatan at kalawakan sa itaas ng rehiyon ng Mindanao-Sulu-Palawan.  Datapuwat may mga hangganan na pinagkasunduan uko dito:

·         Ang dalawang panig ay nagkasundo at sumang-ayon na ang kalakhang ng BJE ay ang kabuuan ng kasalukuyang Autonomous Region in Muslim Mindananao (ARMM) kasama na dito ang mga municipyo ng Baloi, Munai, Nunungan, Pantar, Tagoloan at Tangkal sakop ng lalawigan ng Lanao Del Norte, na bumuto upang mapasama sa ARMM noong plebisito sa 2001. (1-c)

·         Ang GRP ay sumang-ayon na siyang magsagawa ng isang plebisito sa loob ng labing dalawang (12) buwan pagkatapos mapirmahan ang MOA-AD sa lugar na napabilang sa listahan at ipinakita sa mapa bilang Category A na hindi lalabag sa kasunduan. (1-d).

·         Sa Panloob na karagatan, ang BJE ay may huridiksyon sa pamamahala, pagtitipid, pagpapaunlad, pangangalaga, paggamit at pagpapabili sa lahat ng likas na yaman, may buhay man o wala, na sakop ng karagatan sa layong labing   kilometro (15 KM) mula sa dalampasigan ng BJE. (1-f)

2. Lahat ng mga teritoryo at lugar sa Mindanao at ang mga kalapit na isla kasama ang Palawan at Sulu na nakilala at naihiwalay bilang lupaing minana ng mga Bangsamoro, kasama na ang mga panirahan doon at ihiniwalay na lupain ay maaring gawin o limbagin bilang pamayanan ng mga Bangsamoro kong saan ang pagkapantay-pantay ng mga tao at may paggalang at proteksyon sa karapatang sibil, pamamahala, pangkabuhayan at pangkultura. (4)

Sa parte naman ng likas na yaman na nasasakop, ay ganito ang nakasaad doon Kaibigan:

• Ang BJE at ang Pamahalaan Nasyonal ay nagkasundo na pagbabahaging yaman na naayon sa pinakasunduang porsyento pumapabor sa BJE sa pamamagitan ng isang kasunduan pagtutulungan sa kabuhayan sa kita na galing sa pagbungkal, paggamit at pagpapaunlad ng likas na yaman para sa kapakanan ng mamamayang Bangsamoro. (3)
• Ang BJE ay malayang makipagkasundo sa anumang pagtutulungan pangkabuhayan at pangangalakal sa mga banyagang bansa subalit ang naturang kasunduan ay hindi makakasama sa pamahalaan ng Pilipinas, subalit ang obligasyong pagtatanggol mula sa dayuhang mananakop ay mananatili sa GRP. (4)
• Ang paghahati ng BJE at GRP mula sa pangkalahatang produksyon ay 75%-25% pabor sa BJE. (6)
• Ang mga lehitimong hinaing ng mga Bangsamoro na nagmula sa makatarungan pagkawala ng kanilang lupain at mga ari-arian at ang kanilang pagkamaralita ay dapat kilalalanin, kong sakali mang hindi maaring isauli ang mga ito,  ang Pamahalaan ng Pilipinas (GRP) ay dapat gumawa ng mabisang pamamaraan upang mabayaran at mabinyayaan ang mga Bangsamoro. (7)
• Ang dalawang panig ay tumalima sa madaliang pangangailangan upang magkaroon ng 5-kataong Bangsamoro “Economic expert mission” na isinasang-alang-alang  ang pagsulong ng ekonomiya at pananalapi at ipa pang kasangkapan sa pag-unlad na patakbuhin ng Bangsamoro Development Agency (BDA) lalong-lalo na sa koordinasyon at pagtutulungan sa lahat ng Gawain.

Sa Pamamalakad (governance)

• Ang pagkilala at pamayapang pag-ayos ng guo ay dapat magmula sa pakikipagsangguni sa mga mamamayang Bangsamoro na walang pilitan upang magkaroon ng pag-asang magtagumapay at buksan ang makabagong pamamaraan ng pangmatagalan upang matugunan ang adhikain ng mamayang Bangsamoro. (1)
• Ang tunay na layunin para mailuklok ang BJE ay upang matiyak ang kanilang pagkatao at mga salinlahi, protektahan ang kanilang ari-arian at kayamanan at upang maitayo ang sistema  ng pamahalaan angkop at katanggap-tanggap sa kanila bilang kakaibang mamamayan.   Igagalang din ang karapatang mamili ng mga katutubong mamamayan. (3)
• Ang relasyon ng Pamahalaan Sentral at ang BJE ay dapat pakikipagtulungan na may pinagtulungan autoridad at responsibilidad na may hiwalay na ehikutibo, lehislatura, hidikatura at institusyong administratibo na may poder  at tungkulin na makikita sa malawakang kasunduan (comprehensive compact ).  Anumang nilalaman ng MOA-AD na nangangailangan na amendahan ang mga kasaklukuyang batas ay magkakabisa pagkatapos pirmahan ang malawakang kasunduan at naayon sa pinaksunduang panahon na hindi lalabag sa naunang kasunduan. (4)
• Ang partidong nagkasundo ay sumang-ayon na ang BJE ay mnay poder na magtayo, magpaunlad at magpanatili ng kanyang kasangkapan kasama na ang serbisyo sibil, pagpili ng magsisilbi, pananalapi at bangko, edukasyon, lehislatura, legal, pangkabuhayan at pulisya at panloob na seguridad, sistemang hidikatura at mga kulungan na kinakailangan para sa pagsulong ng maunlad na lipunang Bangsamoro sa ang detalye nito ay pag-uusapan sa malawakang kasunduan. (9)

Balita ni Kaka Alih - February 10, 2009

Nuro, Upi…… Ipinagdiriwang ng Barangay Nangi ang kanyang 56th na taon na pagkakatatag.   Naging ganap na Barrio (ito ang tawag sa Barangay noon) ang Nangi noong 1953, at ang  municipyo nito ay Dinaig (ngayon ay Datu Odin Sinsuat) ang malawak pang probinsiya na  Cotabato (hanggang Saranggani, Makilala).

Unang naging pinuno ng Nangi si Mia Moires bilang “Tinente del Barrio” (ngayon ay Chairman). 

“Dumalo at makiisa ang lahat ng taga Upi dahil magaganda ang aming mga palabas at programa”  Ayon kay Lorenzo Talama-punong Barangay ng Nangi.

Ang mga programa na may tema: “global Krisis, Sipag, Tipid, Tiyaga ang Kasagutan” ay  sinumulan kahapon ng salubungan parade at ngayon araw ay ang horse fight. Bukas naman  gaganapin ang buong araw na  karera ng bisiklita at sa gabi ay Gabi ng organization.

Sa February 12, ang pinakatampok ay ang Medical at Mission, na libre para sa mamayan  ng barangay. At sa huling araw-February 14, ay ang motorcross, marathon na magsisimula  sa KM 25, anniversary program at sa dakong gabi ay ang amateur singing contest.

Pinaplano ng mga barangay official na ma-”live” sa DXUP FM ang mga programa sa   Sabado. At ayon sa Program Manager ng himpilan ay posible dahil sa makabagong  technolohiya at ito ay may nauna ng mga programa sa Nangi  na naisahimpapawid  ng live sa DXUP , tulad ng camping noon ng mga kabataan sa 2004.

(para sa karagdagang kuhang larawan Please CLICK)

Pangatlong pagkakataon na ito na isinagawa ng DXUP FM ng tagisan ng kantahan ng may edad na.

Ang contest ay kaugnay ng araw na pagsasahimpapawid ng DXUP FM noong February 8, 2004. Pinangasiwaan ng station manager Mario Debolgado katuwang ang lahat ng staff at volunteers ng DXUP FM ang taunang pagdiriwang.

Ang kuwalipikasyon ng mga bawat sumali ay kinakailangan na hindi babata ng 40 taon gulang sa araw ng contest.

Dinagdagan ni Mayor Ramon A Piang Sr. ang premyo ng mga mananalo, compliments ng pamahalaan ng Upi, kaya naging dalawang libong piso ang unag gantimpala, one thousand five hundred ang pangalawa, isang libo naman ang pangatlo at tig limang daang piso ang consolation prize.

Umabot sa dalawampu ang nagpatala, ngunit sa pinaka-final ay labing apat na lamang ang natuloy.

Kagabi ang unang tagisan ng pagkanta, at susunod ay sa Pebrero 15, 22 at grand final ay sa March 1, 2009.

Magsisimula ang programa sa ganap na ika pito ng gabi at live na napapakinggan sa DXUP FM.

Ang board of judges ay sina Maria Elena T. II Castro, Petronilo Critobal Jr. at Jacerna Tarnate at ememcee naman si Lucy Duce ang field reporter ng DXUP FM.

“Accumulated” ang score ng labing apat na contestant sa tatlong gabi na pagkanta at ang score ay idadag sa final. Kagabi inihayag ng judges ang “first five”, Reynaldo Angi, Sammy Gunsi, Mike Bajar, Norma Mofastan at Masrzon Pradi.

Ang siyam ay sina: Bernardo Rumpiag Sr., Bing Rufino, Yolanda Babas, Marlon Dimaocor, Letlet Piñera, Romeo Canen, Gloria Paculio at Rosa Dodoy.

Balita ni Kaka Alih-Pebrero 9, 2009

Nuro, Upi…Ipinagdiwang  ang ika-limang taong pagkakatatag ng community radio -DXUP FM 105.5 MHz, kahapon sa Upi conference hall.

Ang DXUP FM ay itinatag ng local government unit (LGU) kasama ang ibat-ibang sektor ng lipunan, sa pakikipagtulungan ng Local Government Support Program ng Autonomous Region in Muslim Mindanao (LGSPA).

Ang himpilan ay pinangangasiwaan ng Community Media Education Council (CMEC) at pinatatkbu (manage) naman ng volunteers na station manager, broadcasters at technician.

Ang DXUP FM ay naririnig sa bayan ng Upi, South Upi, Maguindanao at mga kalapit na probinsiya ng Sultan Kudarat, North Cotabato, Lanao Del Sur at bahagi ng Zamboanga.

Unang narinig sa himpapawid mga alas diyes ng umaga, Pebrero 8, 2004 ang 300 Watts na transmitter ng DXUP FM sa 105.5 MHz.

Naging panauhin tagapagsalita si Punong Barangay Myrna Lou De Vera ng Barangay Borongotan. Ang naturang Barangay ang isa sa LGU na naglalaan ng tulong mula sa 20% development  fundng IRA nito.

Sa mensahe rin Mayor Ramon A. Piang Sr., kanyang inihayag na maaring sa taon na ito ay makabili na ng 1000 watts na transmitter ng DXUP FM, upang sa gayon ay maliwanag na mapapakinggan sa malayo ang signal.

Dumalo at nagbigay rin ng “message of support” ang mga regular na sponsors at ibang opisyal ng bayan.

Ang ARMM Social Fund Project ay nagpadala ng kanyang representative sa katauhan ng Presidente ng Peoples Bagi Organization -Layza Baltazar. Ayon sa Text message mula kay Soraida S. Aragon , municipal coordinator ng ARMM Social Fund ay sisikapin ng ahensiya ang patuloy na pag-sponsor ng mga naturang programa sa DXUP FM.

Pagkatapos ng live program ay naghanda naman ang mga staff volunteers para sa singing contest ng 40 gulang na mga singer. Ang videoke singing contest ay tinaguriang “Hindi Pa kami Laos” ay pangatlong beses ng naidaos mula ng maitatag ang himpilan.

Nagsimula ang contest ganap na ikapito ng gabi, ay susunod ay sa 15, 22 ng Pebrero at ang grand final ay sa Marso 1, 2009.

Ang ibig sabihin ng kultura ay ang paraan ng pamumuhay ng mga tao nagpapakita ng kaugalian, tradisyon,mga sining, sistema ng edukasyon, musika at pamahalaan.

Kilalanin ang Kultura ng mga Bangsamoro?

Bago pa man dumating dito sa mga pulo o lupang nasa Silangan ang mga Kastila, noong 1521 ay may kultura na ang mga naunang naninirahan.

Likas sa tao na ayaw pasakop sa dayuhan, kaya naman ang mga ninuno natin ay nagtanggol sa kanilang mga kaharian para hindi masakop ng dayuhan, ngunit dahil sa makabagong armas ng kanilang kalababan, sila ay natalo at nasakop ng Espania. Ngunit ang mga Kapatid na taga Mindanao na ngayon ay lalong kilala sa bansag na Bangsamoro ay hindi nasakop, at magpahanggang sa ngayon ay patuloy pa rin ipinagtatanggol ang kanilang kultura at relihiyon.

Dahil ang mga mamayan sa Lupang Silangan (na tinawag ng Espania na Pilipinas, na ang ibig sabihin ay “tao ni Haring Felipe“) ay nasakop ang mga Pilipino (tawag sa taong nasa Pilipinas). Ang kanilang mga kultura ay dahan-dahan nakalimutan at nangawala at di man nawala ay nadagdagan o sadyang nabago sa pagdaan ng panahon, at napapalitan ito ng kulturang banyaga.

Samantala sa bandang Mindanao, Sulu at Palawan (MINSUPALA) ay nahirapan ang Espania na sakupin. Ang dahilan nito ay noon pa man bago dumating ang mananakop na Espania ay ng matatag na bansa ang mga Bangsamoro. Sila ay may sarili ng pamamahala o gioberno. Bagamat hindi gaano makabago ang armas, ng kanilang tanggulang bansa (national defense) ay organisado at may kaalaman mga tagapagtanggol o hukbong sadatahang lakas ng Sultanato. Dahil sa paglaban ng ito ng mga Bangsamoro ay hindi basta-basta nakapagtatag ng kanilang goberno dito sa MINSUPALA ang mga dayuhang mananakop na Espaniol. Ngunit gumamit ng isang stratehiya militar ang mga dayuhan, ginamit nilang “hostage” ang pamilya ng mga “Pilipino”, kaya naman, napilitan o labag man sa kanilang kalooban na labanan ang kanilang kadugo ay wala silang magagawa kundi sumunod sa gusto ng nasa puwersa. At dito dahil sa tulong ng mga kapatid na ngayon ay tinawag na Pilipino (na walang magawa kundi sundin ang utos ng mananakop, kaya sila napilitang maging mandirigma na nagsisilbi para sa Espanya) ay natalo nila ang depensa ng mga Bangsamoro. Unang naitala sa history na sa Sambuwangan (Zamboanga), ay natalo ang tanggulan o depensa ng mga Bangsamoro at nakuha ito ng Espania , at tinawag nila itong “cota del pilar”.

Dahil sa hindi nasakop nanatili (intact) ang kultura ng mga Bangsamoro (Moro ang tawag ng Espania sa mga tao na katulad ng kanilang nakalaban sa Morocco. At Bangsa ang ibig sabihin sa Malay ay nangangahulugan ng angkan- kaya angkan ng mga Moro=Bangsamoro)

Ang relihiyon ng mga Bangsamoro noon pa man ay Islam. Ang ibig sabihin ng Islam ay pagtalima at pagsuko sa nag-iisang Diyos. Ang tagasunod ng Islam ay tinatawag naman na Muslim na ang ibig sabihin ay naniniwala, mga taong tumalima sa kautusan ng Allah (ang tawag sa Poong Lumikha o Diyos).

At dahil sa paniniwala sa Islam ang kanilang mga kultura ay nilimbag sa katuruan ng nasabing relihiyon.

Napaalis o sadyang umalis ang mga Espaniol, dumating ang Amerikano (tawag sa taga Amerika), naglaban ang dalawang malalakas na bansa noon, natalo naman nila ang Espania at sila ay napaalis dito sa Pilipinas, (ngunit ang totoo ay “mack war” o kunwaring giyera lamang dahil ang totoo ay ipinagbili ang mga mga Pilipino, hindi kasama ang mga Bangsamoro, sa halagang dalawampung libong piso lamang, ). Umalis na ang Espania ngunit ang kanilang kamandag ay nanatili nanalaytay pa rin sa dugo ng mga Pilipino.

Nasakop na naman ng Amerika ang mga Pilipino ngunit hindi ito nagtagal, bakit ? dahil marahil wala na silang makakatas, dahil nasaid na marahil ng Espania ang tamis nito, kaya iyon marahil ang dahilan na ibinigay na nila ang “pagsasarili” (independence) sa mga Pilipino noong 1945.

Ang masakit lang nito ay isinama nila ang mga kapatid na nasa Mindanao na hindi man lang nila kinunsulta, ong papayag ba sila o hindi. Sa kabila ng katotohanan na sila ay nagsisigaw na ibalik sa kanila ang kanilang dating pagsasarili.

Nagplano ng mga programa ang bagong nagsasariling bansa (ang Pilipinas) kong papaano magkaisa (integration program) sa paniniwala at kultura ang Pilipino at ang ayaw na matawag na Pilipino. Sila ay nakipagsalamuha, naging kapit bahay at ang iba ay naging kabiyak, at dito sa prosesong ito ay dahan-dahan, nabuo ang mga kultura at kaugalian na hindi ginagawa ng mga ninuno ng mga Bangsamoro at taliwas sa  katuruan ng Islam.

Ang tanong ano ang mga ito, na mga kultura at kaugalian na wala sa mga ninuno at hindi itinuturo ng relihiyong Islam?

Narito ang ilan na makikita mo sa mga Bangsamoro :

1. Pagdiriwang sa araw ng kapanganakan (Birthday)

Ang mga “assimilated” na Bangsamoro sa ngayon ay nagdiriwang na rin ng kaarawan ng kanilang mga anak katulad ng mga Pilipino o yaong ngayon ay tinatawag na “settlers”.

(Cultural assimilation

The term assimilation is generally used with regard to immigrants to a new land, such as the various ethnic groups who have settled in the United States. New customs and attitudes are acquired through contact and communication. The transfer of customs is not simply a one-way process. Each group of immigrants contributes some of its own cultural traits to its new society. Assimilation usually involves a gradual change and takes place in varying degrees; full assimilation occurs when new members of a society become indistinguishable from older members.

Ito ay sadyang napakalungkot na nangyayari. Bagama’t ang mga Muslim ay may maliwanag na patnubay na nananatiling nasa orihinal na anyo hanggang sa ngayon, hindi pa rin maiwasan ng iba ang pagsagawa ng mga bagay na salungat sa itinuturo ng Islam. Ito ay dulot ng kamangmangan sa pananampalataya at sa pagnanais na tularan ang ginagawa ng iba.

Si Propeta Muhammad ay nagsabi:

“Anumang bagong bagay na isinasama sa ating pananampalatayang ito (Islam), ay hayaan itong itakwil.”

Si Propeta Muhammad ay nagsabi:

Bilang pangwakas, tayong mga Muslim ay may dalawang batayan sa ating panuntunan ng buhay: ang Qur’an at ang Sunnah ni Propeta Muhammad. Ang ating pamumuhay at pagsamba ay nararapat lamang ayon sa Kanyang ipinahayag at sa pamamaraang itinuro ng Kanyang Propeta upang ito ay tanggapin ng Allah.

Si Propeta Muhammad ay nagsabi:

Mga karagdagang mga talata sa Qur’an at mga Hadith:

“… At hayaan ang mga sumasalungat sa mga ipinag-uutos ng Sugo na mag-ingat, kung hindi’y magkakaroon sila ng Fitnah (pagsubok, kahirapan, lindol, patayan, pang-aapi, etc) o isang napakasakit na parusa ang mapapasakanila.” [Surah An-Nur, 24:63]

“O kayong nananampalataya! Sundin ang Allah at sundin ang Sugo), at yaong may otoridad. Kung kayo’y di-magkaunawaan sa anumang bagay sa isa’t isa, isangguni sa Allah at sa Kanyang Sugo (saws), kung kayo ay naniniwala sa Allah at sa Huling Araw. Iyon ay higit na mahusay at higit na karapat-dapat sa huling pagpapasiya.” [Surah An-Nisa, 4:59]

“At kung inyong susundin ang karamihan dito sa daigdig, kanilang ililigaw kayo nang malayo sa landas ng Allah. Wala silang sinusunod maliban sa haka-haka, at wala silang ginawa kundi magsinungaling.” [Surah Al An-am, 6:116]

Si Propeta Muhammad ay nagsabi:

“Mag-ingat sa kalabisan tungkol sa relihiyon. Napahamak ang mga nauna sa inyo dahil sa kanilang pagmamalabis tungkol sa relihiyon.”

Si Propeta Muhammad ay nagsabi:

Pagsapit ng Id (Hariya Puwasa at haj) ay nagpapaputok ang mga Bangsamoro, bilang pagsasaya, katulad ng pagdiriwang mga Intsik. Ang mga Intsik na kilalang mangangalakal sa mundo at dumating na sila ditto sa MINSUPA, at marahil ito ang impluwensa nila sa mga Talainged (native inahabitants).

Noon ang pinapuputok ay rebentador at kanyon na gawang Tsino, di nagtagal ay ginaya ng mga mga Pilipinong taga Bulacan. Sa ngayon ay nawala ang mga iyon, at napalitan ng mga makabagong armas na pumuputok at ito na ang ginagamit.

Ang kasal ay sa mga restaurant o hotel ay isinasaayos ng mga “third generation” at kanila nila ito kinopya sa sa kultura ng settlers at dinagdagan ng kulturang Bangsamoro, lalo na yaong hindi pa tanggap ng mga katutubong Bangsamoro. Halimbawa ang Biblia ay pinalitan ng Qur’an. Nagsasabay ang babae at lalaki, at nagpaparada na ang babae kahit hindi pa sila kasal.

Naglalagay din sila ng decoration na tinatawag na pandala.

Ang mga Bangsamoro noon kong may ikakasal ay hiwalay ang lalaki at babae, pagkatapos ng Kutba Nikah (wedding sermon) ay sasamahan ang lalaki ng biyanan sa babaeng pinakakasalan.

Ang kalilang ay ginagawa sa bahay ng babae, isa araw o higit pa bago ang kawing l o kasalan.

Sa ngayon ay nakapantalon ang mga babae katulad ng mga lalake, at ang mga damit ay hakab na hakab ang porma ng katawan.

Ang damit ng babae ay tinatawag na minoro ang pangitaas at malong ang pang-ibaba, ito ay kahantulad sa damit ng T’duray noon. Nagtetendong (bandana) ang mga babae. Naglalagay ng mga decoration ang babae sa kanyang damit ng mga ginto o pilak.

Ang lalake naman ay gumagamit ng tubaw. At may nakasukbit na gurok sa tagiliran (maliit na punyal) at nakasabit na sundang o kampilan sa biwang at kong minsan may dala-dalang bangkaw (spears).

Sa ngayon ay umiinom ng alak na makalasing ang mga Bangsamoro, katulad na rin mga Settlers na Pilipino, kahit ito ay patago sa mga kamag-anak o angkan, dahil sa isinusumpa o itinuturing noon ng mga ninuno na “kafir” (hindi naniniwala) ang uminom ng arak (alak na makalasing) ayon sa paniniwala ng ninuno o matatanda ay 40 na araw na walang matatanggap na amal (pagsamba sa Allah o Gawain para sa Allah ang matatanggap).

Ang basehan ng mga Bangsamoro kong bakit hindi dapat inumin ng isang Naniniwala ang alak na makalasing ay base na rin sa Quran.

“O kayong naniniwala o Nanampalataya! Ang mga nakalalasing na alak (lahat ng uri ng inuming may alkohol at i iba pa na nakapagbibigay ng lambong sa kaisipan tulad ng ipinagbabawal na gamot, droga, ), pagsusugal, Al Ansab at Al Aslam (mga gamit sa paghahanap ng suwerte at pasiya) ay kasuklam-suklam at mga paglalalang (pakana) ni Satanas. Kung kaya’t iwasan ito upang kayo ay mangagsipagtagumpay.” [Qur’an, Surah Al Maida: 90]

Binubuhay nito ang seksuwal na pagnanasa, na siyang nagtutulak sa tao na gumawa ng kasumpa-sumpa at karumal-dumal na tawag ng laman: na tulad ng panggagahasa, karahasan at kalaswaan. At ang pinatutungahan nito kung minsan ay pagpapatiwakal!

Nagdudulot ito ng pinsala sa utak: Isa sa sanhi nito ay ang pagkawala ng memorya ng isang tao, sanhi rin ito ng pagkakaroon ng impeksiyon sa utak, pagkabulok ng ‘cortex cells’ (nagpapagalaw sa ating kalamnan) sa utak ng isang tao na nauuwi sa pagkasira ng ulo.

Nagiging sanhi rin ito ng unti-unting pagkabaog o pagkainutil ng isang tao at pagkaparalitiko ng buong katawan. (kayo sigoro marami kayong alam na naparalitiko na palainum ng alak,)

Pinipinsala rin nito ang atay ng isang tao, na kung kaya mabibigo nitong alisin ang mga lason sa loob ng katawan, lalung-lalo na ang ‘amonia.’ At dahil sa ganitong pangyayari ay tataas ang antas ng lason sa dugo. At ang lason na ito ang makaka-apekto sa pagkilos ng kaisipan at makakagambala sa emosyon: Na kung kaya, hindi na magiging normal ang kanyang pagkilos at pag-uugali. Magiging makasarili na siya, magalitin, mapaghinila at magiging malungkutin.

Pagkakaroon ng depekto sa kidney, sa albumin sa ihi, at nakakamatay na pangangasim ng dugo (o fatal blood acidity), na magwawakas sa ‘heart failure.’

Nagdudulot ng impeksiyon sa ‘Nerve’ ng mga mata na humahantong sa pagkabulag ng tao.

Nagtutulak sa isang tao na gumawa ng mga kakaibang krimen at iba pang mga kasamaan.