Ang Kabutihang-asal

Host – “Ang kabutihang-asal at pag-uugali ay ang mga batayan sa kabihasnan ng mga lipunan. Ito ang nagpapatunay sa kanilang karangalan sapagkat ang lipunang walang anumang kagandahang-asal at mabuting pag-uugali,   ay isang lipunang walang kaunlaran….at ito ang tatalakayin ni Kaka Ali sa    ating segment na nakaka.”

(Play- Intro-Nakaka)

Kaka Alih:    Ayon sa isang pantas:

“Ang kabutihang-asal at pag-uugali ay ang mga batayan sa kabihasnan ng mga lipunan. Ito ang nagpapatunay sa kanilang karangalan sapagkat ang lipunang walang anumang kagandahang-asal at mabuting pag-uugali,  halimbawa ay  sa pagitan ng matanda at ng bata, ng pantas at ng mag-aaral, ng amo (pinuno) at ng tagasunod ito ay isang lipunang walang kaunlaran kahit na maraming mga may pinag-aralang mamamayan sapagkat ang karunungang walang kabutihang-asal at mabuting pag-uugali ay salat ang batayan!”

Kahit na ang mga Sugo ng Allah o ang mga Propeta ay ganito din ang mga itinuturo at ipinapakitang halimbawa sa kanyang mga tagapagsunod o sa sangkakatauhan:   

Isinalaysay ni Anas Ibn Malik (Nawa’y kalugdan siya ng Allah (swt)) na:

“Ang Sugo ng Allah ang pinakamarangal sa lahat ng mga tao sa pag-uugali.” [Al-Bukhari and Muslim]

Natutunan ng mga Sahabah (kasamahan ng Propeta)  ng Propeta (saw) ang mga kagandahang-asal at mabuting pag-uugali na ito na siyang naging dahilan kung bakit nagkaroon sila ng pamayanan na may napakataas na antas ng kagandahang-asal at mabuting pag-uugali. Bago namatay ang Propeta (saw), ang Qur’an at ang Sunnah ay ang mga pinagmumulan ng pag-aaral ng wastong asal at pag-uugali na nagtutuwid sa mga puso ng mga Nanampalataya   at ito ang  nagbibigay –gabay sa kanila sa tamang landas.

Narito ang mga  halimbawa ng  pangunahing katangian ng nagpapahayag ng kabutihang-asal at mabuting pag-uugali  :

1.      Ihsan –   nangangahulugan ng ‘kawalang kamalian o ang pagsasagawa ng isang bagay upang maging ganap na mahusay’ o ‘kahusayan o kagalingan.’ Sa Islam, ay ang tungkulin ng isang Muslim na makamit ang ‘kawalang kamalian o ang pagsasagawa ng isang bagay upang maging ganap na mahusay’ o ‘kahusayan o kagalingan’, sa pagsamba, katulad ng pagsamba ng mga Muslim sa Allah na parang Kanyang nakikita sila, bagama’t hindi nila Siya nakikita.. Ang kagandahang asal at mabuting pag-uugali ay marapat sa ating pakikipag-ugnayan at pakikitungo sa ating kapwa na kanilang ikinaliligaya at ikinalulugod.

May ilang Eskolar sa Islam ang nagsabi na ang ‘Ihsan’ ay ang panloob na bahagi ng Islam samantalang ang ‘Shari’ah’ ay inilalarawan na ang panlabas na bahagi ng Islam. Ang ‘kawalang kamalian o ang pagsasagawa ng isang bagay upang maging ganap na mahusay’ tulad ng pagsamba, trabaho at ang mga pakikisalamuha sa lipunan at isang napahalagang katangian sa lahat ng organisasyon o samahan na minimithing makamit. Subali’t ang pagkamit nito ay hindi upang maging nakakahigit at hindi dahil sa paligsahan o upang talunin o magapi ang iba na madalas ginagawa upang makamit ang karangalan o papuri ng lipunan. Sa halip, ‘ang tagumpay ay ang pagiging pinakamahusay o mahigit sa kakayahan ng iba’ at ang ‘kawalang kamalian o ang pagsasagawa ng isang bagay upang maging ganap na mahusay’ ay ang mataas na antas ng iyong kagandahang-asal at kabutihang-loob o ang iyong mga gawaing naglalarawan sa iyong mga katangian.

Ang “Ihsan” ay ipinag-uutos sa lahat ng tao. Subali’t ginawa ng Qur’an na higit na karapat-dapat na mangunguna ang mga magulang, kamag-anak, kapitbahay at ang manlalakbay kaysa sa iba

2. Ang Pagpapatawad – Ang pagpapatawad ay para doon sa nagkasala sa pamamagitan ng pagpapasakit sa kalooban ng iba at pagkaraa’y humingi ng kapatawaran o kaya’y batid natin na ang taong ito ay may mabuting   adhikain mula sa kanyang ikinilos.

Ang isang maka-Diyos, ay  sumusunod sa kanyang pananampalataya, ay palaging nagpapatawad.  Ibinigay sa kanila ng Poong Lumikha ang Kanyang pagmamahal.  

Sila ay nagpapatawad sa mga taong nakasakit ng kanilang kalooban. Ito ay isang napakarangal na pag-uugali na bibihirang tao lamang ang may katangian.

Ang Islam at ang iba pang relihiyon ay nagpapahayag ng kapatawaran sapagkat ginagawa niyang ligtas ang lipunan sa poot at pagkasuklam. Kung kaya’t ang mga Muslim o Kristiyano ay nararapat na maging mabuti sa bawat isa kahit na saktan nila ang kanyang kalooban.

Ayon sa matandaan ko sa mga matatanda natin: “…suklian ng ngiti at kabutihang-asal ang mga nanakit sa inyong mga kalooban upang makamit ang malaking gantimpala mula sa Poong Lumikha”. 

Tama ito para sa akin,    kapag ang isang pagkakasala ay tinumbasan ng isa ring pagkakasala, magkakaroon ng pagkasuklam sa isa’t-isa, at ang mga puso ay mapuno ng poot. Subalit kapag ang pagkakasala ay ginantihan ng pagpapatawad at magagandang pananalita, magkagayo’y magsisisi ang taong nagkasala at babaguhin niya ang kanyang pag-uugali sa lalong madaling panahon.

Ngunit sa ganitong asal, nangangahulugan ba na walang makakaganti sa taong nakasakit sa kanya?

Hindi. Kung nais niya ay maaari siyang makaganti sa ganoon ding antas ng pagkakasala ngunit hindi na hihigit pa roon.

Ang Allah (swt) ay nagsabi sa Qur’an, na ang kahulugan ay isinaling-wika nang ganito:

“At kapag kayo’y nagparusa, parusahan sila kagaya ng pagkakapanakit sa inyo. Subalit kapag matiyaga ninyo itong tiniis, katotohanan, higit itong mainam para sa mga As-Sabirin (ang mga matitiyaga).” [Qur’an, 16:126]

3.      Katapatan – Ang isang Muslimo Kristiyano  ay dapat  palaging tapat sa iba. Ito ang itinuturo ng Islam at kristiyanismo, tama po Kasamang Leny?

Lenyrose: “yes Kaka  dapat na  maging matapat at magsabi ng katotohanan palagi ang isang Muslim o ang isang Kristiyano.

Ang katapatan ay isang katangian na nagpapatatag sa isang lipunan at nagbibigay tiwala sa mga tao. Ito ang nagpapanatag sa tao sa lahat ng kanyang pakikitungo nang hindi nangangamba na maapi o dili kaya’y malinlang. Ito ang dahilan kung bakit ipinag-utos ng Allah (swt) ang katapatan sa talatang ito, na ang kahulugan ay isinaling­ wika nang ganito:

“O kayong naniniwala! Matakot sa Allah, at sumama sa kanila na matapat (sa salita at gawa).” [Qur’an, 9:119]

 4. Pagsasabi ng katotohanan o di Pagsisinungalin.

Ang isang mabuting Muslim ay yaong nagsasabi palagi ng katotohanan kahit na ang patungkol sa kanyang sarili. Gayundin, nararapat iwasan ng isang tapat na Muslim ang mga pag-uugaling sumasalungat sa katotohanan o katapatan katulad ng pagsisinungaling, panlilinlang o panloloko sa anumang kaparaanan kapag nagbebenta o bumibili, pagtupad sa tungkulin o kusang-loob na gawain para sa ibang tao sa paaralan, sa mga tanggapan, sa mga anumang ugnayan maging sila man ay ating mga malapit na kaibigan, kapamilya o kaanak, asawa o mga anak, at higit dito ay ang pagsasabi ng kabutihan o katotohanan at katapatan sa mga taong nanakit sa inyong mga damdamin o mga taong umapi o luminlang sa inyo. Sa pagkakataong ito napapatunayan natin ang katangian ng wagas na kabutihang-asal o kaya’y pagtatatag sa kaibhan ng taong nagtataglay ng katangiang kabutihang-asal sa taong wala nito. Sapagka’t maging anuman ang natamong pang-aapi, pandaraya, pahirap o suliraning kanyang naranasan maging ito pa man ay sadyang dulot ng kanyang kapwa, ito ay hindi sapat na dahilan sa kanya upang tugunan ito ng kasamaan o gantihan sila datapwa’t nanatili siyang mapagpakumbaba, mapagparaya at patuloy sa katapatan at pagsunod sa kautusan ng Allah (saw) at kahit na mayroon siyang kakayahan o pagkakataon na salungatin ito.

Ang isang Muslim ay marapat na palagiang mag-ingat sa mga salitang kanyang bibigkasin sapagkat maaaring itong mabuti o masama. Katotohanan ang lahat ng sinasabi ng tao ay isusulat ng anghel sa kanan (mabuti) o ang anghel sa kaliwa (masama).

5.      Paghingi ng Kapahintulutan – Sa ating pagpasok sa isang pribadong lugar tulad sa bahay ng iba, takdang tungkulin para sa mga Muslim ang humingi ng kapahintulutan sa taong nakatira doon na pumasok sa kanyang lugar sa dahilang maaaring hindi niya nais makipagkita kaninuman o kaya’y hindi siya handa sa panahong iyon o sa anupamang kadahilanan. Kung kayat bago pumasok, nararapat na kumatok o kaya’y magsalita upang maipabatid na dumating ka. At kapag ikaw ay pinahihintulutan, pumasok ka. Subalit kapag sinabihan kang umalis na, sa gayo’y umalis nang walang sama ng loob sapagkat marahil ay wala sa kondisyon ang isang tao upang harapin ka sa pagkakataong ito.

May nakasulat sa Quran ng ganito ang pagkakasalin:

“O kayong naniniwala! Huwag pumasok sa mga bahay na hindi inyo hanggang sa ikaw ay nakahingi ng kapahintulutan at nabati ang mga naroroon. Higit na mainam iyan para sa inyo upang makaalalakayo. At kapag wala kayong nadatnan doon, manapa’y huwag pa ring pumasok hanggang ang kapahintulutan ay naibigay na. At kapag napakiusapan kayong bumalik na lamang, bumalik na lamang sapagkat ito’y higit na dalisay para sa inyo, at ang Allah ang Lubos na Nakababatid ng inyong ginagawa.” [Qur’an, 24:27-28]

Sa ating pagtatapos, hinihikayat ang bawat Muslim at Kristiyano na sundin ang mga tuntuning ito para makamit ang lubos na kaganapan sa ating asal at pag-uugali.

Ito po ang inyong Kaka Alih.. sukran ..

Kaunlaran

Kultura, Kaugalian at Paniniwala

(Hulyo 17, 210-script na sinulat ni Alih Anso para sa programang “Buhay –buhay sa DXUP” (7:00-8:00 A.M) sa segment na “Nakaka”. Host -Lenyrose Bajar Sunio)

Lenyrose: “Ang pagkakaiba ng mga  Kultura, Kaugalian at Paniniwala nating mga tao dito sa mundo,  kasama na ang  Pilipinas at masasabi nating sadyang kumplikado, na kong minsan ay dahilan ng di pagkakasundo. Kaalaman at    pagrespeto sa kultura ng ating  kapuwa  ay isang magandang kaugalian na di matatawaran, ngunit kong minsan ay di natin ito nagagawa dahil sa kawalan ng kaalaman,  samahan ninyo kami para sa karagdagang kaalaman ng kultura dahil magbibigay si   Kaka Ali   ng ilang kaalaman tungkol dito sa ating segment na nakaka…”

 (PLAY INTRO)

Kaka Alih: “Ang pagkakaiba ng mga  Kultura, Kaugalian at Paniniwala nating mga tao dito sa mundo,  kasama na ang  Pilipinas at masasabi nating sadyang kumplikado, na kong minsan ay dahilan ng di pagkakasundo. Agree ba kayo sa ating pananaw?  Buweno kapatid, ipapaliwanag natin ng  magkaintindihan tayo…Sa mundong ito  of course kasama  ang  ating bansa ay sadyang napakarami ang tribu, at bawat isa rito ay iba-iba din ang kultura, kaugalian at paniniwala.

Ipokus natin an gating pagtanaw sa ating bayan ng Upi, dito mo makikita ang multi-diversity na kultura o pagkakaiba ng mga kultura, kaugalian at paniniwala. Sa mga native inhabitants tulad ng T’duray, Lambangian, Maguindanaon, Iranun, Meranaw at iba pa ay kahit mula sa isang pulo, ang Mindanao ay iba-iba ang kanilang kultura.

Ganoon din ang mga mula sa isla ng Luzon at Visayas, kahit na sila ay tinatatawag na Kristiyano (ngunit dahil hindi lahat ng mula sa Luzon at Visayas ay Kristiyano ay pinapalitan na ito ng Settlers) at    iba-iba din ang kanilang denomination na kinaaniban at hindi rin nag-kakaisa ang kanilang kultura at kaugalian.   

Tandaan mo ito Kapatid na nakikinig, ang bawat tribu ay may  pamantayan sa mga tradisyon, kaugalian at paniniwala.  

Kaya may mga kilos at gawi na maaaring tama sa isa iyo   ngunit mali o nakaiinsulto sa iba.  Maaaring labag sa ibang kultura o  di etikal sa inyo , na ang tingin ng sa ibang tribu ay nakakabastos o nakakainsulto ngunit sa inyong  ay maganda pang kaugalian. Halimbawa nito ay ang beso-beso o yaong paghalik ng lalaki o babae sa kaibigan, sa Bangsamoro mahigpit na pinagbabawal ang paghalik, kahit nga mag-asawa ay di pwedeng maghalikan sa publiko, ngunit sa kanluran ay sign of respect and love, at ito ay pilit na ginagaya ng mga Pinoy.. Ikaw ba Leny nagbeso beso na?

Lenyrose:______________

Kaka Alih: Sukran, salamat Leny,  heto pa may mga kulturang minamasama ang sobrang paglapit ng tao sa kinakausap o madalas humawak o pagiging masyadong pamilyar sa pamamagitan ng pagtapik ng balikat habang nag-uusap. Halimbawa sa bansang Korea,  Malaysia   Qatar at Saudi Arabia.  Sa mga bansang ito ay mahigpit na ipinagbabawal ang  pakikisalamuha ng lalaki at babae.

Dito nahahantulad ang mga Bangsamoro, labag sa kanilang kultura, kaugalian at paniniwala ang paghahalubilo ng babae at lalaki, kaya naman huwag kang magtaka sa darating na mga Meguyaya sa  mga Moro Nights nitong, ay   muli mong mararanasan   na ang lugar ng kababaihan at kalalakihan ay pinaghihiwalay, pati na ang entry ng lalaki at babae ay magkaiba, kaya nanawagan na tayo sa mga Kapulisan na nagmementina ng seguridad, na pag-aralan na nila ang ganitong kaugalian, para di na maulit ang noon na kinontra nila ang arrangement ng committee on Bangsamoro nights, ang rason ng Inspector (sori nakalimutan ko na ang pangalan, dahil sigoro sa inis ko  hahahaha) (PLAY LAUGHING)  biruin mo mababaw na rason “for security reason”. .

Sa mga Bangsamoro na Muslim na labag sa kaugalian at paniniwala ang hawakan ang kamay ng babae ng lalaki sa pagbati kabaliktaran naman ito sa ibang kultura tulad sa Mediterranean, na pilit na ginagaya ng mga Pinoy. O di ba? Magtatampo pa nga kapag nakaligtaan mong bumati sa pamamagitan ng halik o yakap. Iyan ang tinatawag nilang “beso-beso”.

(PLAY LAUGHING)

Iba naman sa bansang  Thailand kung saan ang ulo ng tao ay sagrado. Kaya kaibigan mag-ingat kong mapunta ng Thailand, para sa mga Thai,  opensiba sa kanilang kultura ang paghawak sa ulo (dahil sila ay mga kalbo?) kung kaya kahit ulo ng bata ay ingatan na  matapik mo, naku baka mabugbog ka, ang gagaling pa naman nila ng Thailand boxing.

Maniniwala ba kayo na ang maling pag-gamit ng kaliwa at kanang kamay ay maaaring isyung malaki sa ibang  kultura? Maoobserbahan ito sa India, Morroco, Middle East at Africa  na  tradisyonal pa rin ang  paggamit ng kamay kong kumakain. Malimit nagsasalo sa iisang pinggan o bowl sa hapag-kainan.

Dito sa atin ang mga kapatid na Bangsamoro ay nanatili hanggang ngayon ang pag-gamit ng kamay sa pag-kain, taliwas sa mga Pilipino na gumagamit na rin ng kutsara at tinidor tulad sa kanluranin.

 Sa pagkain pa rin, ang mga Bangsamoro, ay hindi kumakain ng karne kahit na ito ay halal na hayop     na hindi nakatay ayon sa katuruan ng Islam, taliwas ito sa cultura ng mga  Pilipino.

Para sa mga Bangsamoro na Muslim o saan mang Muslim sa buong mundo, tanging kanang kamay ang para sa pagkuha ng pagkain. Ganoon din pag hinawakan ang Quran ay dapat kanang kamay ang gagamitin.  Ang kaliwang kamay  ay para sa ibang bagay, tulad ng paghawak ng maruruming bagay.

Sa sandaling magkamali tayong halinhinang gamitin ang kanan at kaliwang kamay sa pagkain, tiyak na madidismaya ang mga Bangsamoro, . Naku kaibigan, lalo pa raw  sa India, halimbawa, ang kaliwang kamay ay gamit sa pagpunas at paglinis matapos magritwal sa kubeta. Ang mga kaliwete raw ay sinasanay, sa bata pa ay tinatali ang kaliwang kamay para masanay na gamitin ang kanan.

Meron ding mga kaibahan sa pagtagpo ng mga mata. Hindi opensiba sa Amerika kung diretsong magtinginan ang dalawang nag-uusap. Ikagagalit nga nila kapag ‘di ka nakatingin nang direkta sa kumakausap sa iyo. Para sa mga Amerikano, ang pag-iwas sa pagtingin sa mata ng kausap ay bastos, pagwawalang-bahala o kahinaan ng karakter.  Pero ito nama’y opensiba sa mga Asyano lalo na sa mga taga-Korea at Japan. Kung kaya palasak sa kanila ang hindi pagtingin nang diretso sa kausap sa negosyo.  

Sa mga Bangsamoro na Muslim, ang pakikipagusap ng babae sa lalaki ay dapat hindi nagkakatinginan, ibinababa nila ang kanilang paningin dahil haram ang paulit-ulit na pagtingin sa babae

Ang pagtanggal ng sapatos bago pumasok sa tahanan ay batid din nating bahagi ng ilang kultura. Ito’y istriktong sinusunod sa Japan, Korea, China, Thailand at Hawaii. Simbolo kasi ang sapatos ng mundo sa labas na dapat iwanan kapag nasa loob ng tahanan. Ito’y bukod sa tiyak na pag-iwas na makapasok ang dumi galing sa kalye. Ngunit alam ba ninyo Kapatid na  ang pagtanggal ng sapatos bago pumasok sa bahay ay tinuturing na hindi sibilasadong gawi sa England.

Heto napansin ninyo? Sa mga Bangsamoro Muslim, iniiwan din ang sapatos sa pagpasok sa tahanan, lalo na sa pagpasok sa Masjeed, taliwas naman ito sa simbahan ng mga Kristiyano na ipinapasok ang sapatos. Sa mga nabisita kong bansa tulad ng Indonesia at Malaysia hindi sa tahanan kundi pati pagpasok sa mga opisina ay tinatanggal ang sapatos, ang ginagawa nila ay may alternatibong sapin sa paa.

Ano ang pwede nating gawin upang di mapahiya at di makalabag sa kultura, kaugalian at paniniwala ng iba, tulad sa mga ganitong sitwasyon?

Simple lamang ang payo ko kaibigan, alamin at pag-aralan,   manaliksik ukol sa kultura ng iyong kapatid, lalot palagi mo siyang nakakasama, at kong balak mo pa lang puntahan   maging handa, mag-research. Sakali namang nasabak na agad tayo, ito ang payo natin, masusing obserbahan ang mga gawi ng tagaroon o kaya’y huwag mag-atubiling magtanong nang maiwasan ang kahihiyan at makalabag sa Kultura, Kaugalian at Paniniwala  . Ikatutuwa pa nila ito dahil hudyat ng ating pagiging sensitibo sa kanilang kultura at paggalang sa kanilang mga tradisyon, kaugalian at paniniwala.

Kapatid, pansamantala muna natin isasara ang tabing ng ating  segment na nakaka..   Insha Allah (kong pahihintulutan ng Allah)  sa susunod na pagsasama natin sa himpapawid,  bukas,  lalo pa natin paiigtingin ang mga ibabahagi  ni Kaka Alih.. . Sa ating programang buhay buhay sa DXUP FM.. ito ang inyong Kaka Alih. Sukran and Wassallamu alaikum Warahmatullahi Wabarakatuh.

Ang Islam at mga Muslim

Problema ng mga Katutubo ng Mindanao, ano ang sulosyon?

(June 8, 2010 - Script na sinulat ni Alih Anso para sa programang “Buhay –buhay sa DXUP” (7:00-8:00 A.M) sa segment na “Nakaka”. Host Lenyrose Bajar Sunio)

Lenyrose: – Problema ng mga Katutubo ng Mindanao, ano ang sulosyon?  samahan ninyo kami ni    Kaka Ali  dahil iyan ang kanyang tatalakayin  sa ating segment na nakaka.”

 (Play- Intro-Nakaka)

Kaka Alih:Kong pagbabasehan ay ang mga    ulat sa pahayagan at balita sa mga telebisyon, mukhang puwersang militar ang pangunahing solusyon ng pamahalaan sa kaguluhan sa Mindanao. Ang maliwanag na pruweba ay ang mga nagdaang all out war ni Erap, ang stick and carrot ni Gloria Macapagal Arroyo.

Nitong mga nakaraang taon, pagkatapos ng maabort ang pormal na pirmahan sa MOA AD  ay nagkarooon muli ng malawakang military operation laban sa mga rebeldeng Bangsamoro. Hanggang sa kasalukuyan  ay umaabot pa rin sa libo-libong pamilya ang naapektuhan ng labanan sa pagitan ng mga pwersa ng gobyerno at iba’t ibang armadong grupo sa Mindanao.  Of course Kabilang na dito ang mga pamilyang nasa produksyon ng palay at mais, ito an gating mga mamamayang mga magsasaka, na siyang bumubuhay sa atin. Sa ngayon, madami sa mga pamilyang ito ang humihiling na sana’y matapos na ang kaguluhan sa rehiyon upang makabalik na sila sa kanilang mga hanapbuhay. Ngunit ang ating  pamahalaan ay wala pang tuwirang sulosyon, ang lahat ay umaasa sa bagong administrasyon ni Noynoy, ang pag-asa ng bansa.

Sa totoo lang mga kapatid, kung susuriin ang kasaysayan n gating  rehiyon, malinaw na may malalim na ugat ang suliranin ng mga naninirahan ditto sa Mindanao. Sa isang makasaysayang kumperensyang ginanap sa pagitan ng Lumad, Bangsamoro at mga settlers, lumabas na madami sa mga sala-salabat na problema sa rehiyon ay nakaugat sa ‘di pagkilala ng pamahalaan sa kanilang karapatan sa lupa, karapatang pangtao.

Aon sa  pananaw ng mga delegado ng Mindanaw Tri-People Conference on Land for Peace, ang kapayapaan sa buong Mindanao ay nakasalalay sa pagkilala ng karapatan ng mga Lumad at Bangsamoro sa kanilang mga lupang ninuno. Mahalaga rin ang kagyat na pagsauli at pagtatalaga sa kanila sa mga lupaing ito.

Subalit madaming problemang nakaharang para makamit nila ang mithiing ito.

Isa na dito ang pangangamkam ng mga pribadong kumpanya (lalo na ‘yung mga kumpanya ng pagmimina, pagtotroso, at mga plantasyon) sa mga lupang ninuno ng mga Moro at Lumad. Sinabi pa ng mga delegado na bagamat kinikilala ng Saligang Batas ang karapatan ng mga indigenous peoples (IPs) at mga Moro sa kanilang mga lupang ninuno, hindi naman naipapatupad ang mga batas at reglamento (tulad ng Indigenous People’s Rights Act o RA 8371) na siya dapat magtiyak ng karapatang ito. Katunayan, anila’y magmula nang ipasa ang IPRA ay wala pang konkretong hakbang ang pamahalaan upang ipatupad ang mga probisyon ng nasabing batas, lalo na pagdating sa pamamahagi ng Certificate of Ancestral Domain Title (CADT), na siyang instrumentong kumikilala sa karapatan ng mga katutubo sa kanilang lupang ninuno.

Banta rin sa pagtiyak ng kanilang karapatan sa lupa ang umano’y pagkiling ni Department of Environment and Natural Resources sa mga malalaking kumpanya na pumapasok sa mga lugar na tinuturing na sagrado sa mga katutubo

Matagal na ang pakikibaka ng mga katutubo upang ipaglaban at protektahan ang lupang iniwan sa kanila ng kanilang mga ninuno mula sa pangangamkam ng mga tagalabas. At ang waring mabagal na pagkilos at pagtetengang-kawali ng pamahalaan sa kanilang mga kahilingan ay tanda umano ng kawalang pagpapahalaga ng pamahalaan sa kultura at karapatan sa lupa ng mga katutubo.

Ganunpaman, hinihingi pa rin ng iba’t ibang grupong Moro, Lumad at settlers na aksyunan ng pamahalaan ang dumadaming kaso kaugnay sa mga “problematic landholdings” na sakop ng mga Moro, Lumad at setllers. Dapat din umanong tiyakin na ang mga ahensya ng pamahalaan, pangunahin na ang DENR, National Commission on Indigenous Peoples (NCIP) at Department of Agrarian Reform (DAR) na maitataguyod ang karapatan sa lupa ng mga   Lumad   Mindanao. Dagdag dito, hiniling din ng mga kinatawan ng mga grupong Moro, Lumad at settlers sa pamahalaan na huwag pahintulutang magmay-ari ng lupa sa Pilipinas ang mga dayuhang negosyante at mamumuhunan.

Kung gagawing batayan ang kahilingan ng mga   Lumad,   sa Mindanao, malinaw na hindi pwersang militar ang kailangan para malutas ang kaguluhan sa rehiyon. Malinaw na ang susi ay nasa pagtugon sa mga matagal nang kahilingan at panawagan ng mga katutubo na kilalanin ng pamahalaan ang kanilang karapatan sa lupa.

Pangalagaan ang Kalikasan

(June 2, 2010 - Script na sinulat ni Alih Anso para sa programang “Buhay –buhay sa DXUP” (7:00-8:00 A.M) sa segment na “Nakaka”. Host Lenyrose Bajar Sunio)

Host – “kalikasan ano ang kalikasan? Iyan sasagutin at   pag-uusapan ni  Kaka Ali   sa ating segment na nakaka.”

(Play- Intro-Nakaka)

Kaka Alih:  Ang kalikasan   ay ang lahat ng bagay na natural o katutubong mula na  nasa sansinukob. Buweno makinig sa ating topic baka masagot ang mga tanong mo na hindi ko pa alam.. (LAUGHING)

Kaibigan, Mare, Pare…Isa sa pinakapaboritong tanong sa Philosophy ay: “What makes us human?  (LAUGHING) ..Naks!  Ang lalim n gating tanong ha?! Just listen kong di ka pa makasakay..  Aabot din tayo diyan eventually, pero sa ngayon, doon muna tayo sa lalong  simpleng approach. 

What makes us human?…. Tayo ay humans kasi ang tawag ng mga biologists sa ating genus ay homo.  Ibig sabihin ay tao sa Latin.  So, sa ayaw nyo’t aminin, tayong lahat ay homo, humans.

     Ang tawag naman sa ating species ay homo sapiens.  Ang sapiens naman ay ibig sabihin matalino, so, matalinong tao.  Ngayon, hindi na tuloy natin alam kung lahat nga tayo ay homo sapiens.

Ang Homo  sapiens  ay nahukay sa kweba ng tabon sa Palawan noong 1962, mga 22, 000 taon na ang nakakaraan. Ito ay isang fossilized na bungo. Nahukay ito kasama ng mga gamit nila. Ang hitsura ng homo sapiens ay halos kapareho nang ating pangangatawan. Ang kanilang utak ay katulad na ng mga kasalukuyang tao. Mataas ang noo na hindi gaanong matambok. Maliliit ang mga ngipin at mas maliit at nakausli na ang baba. Maunlad sila sa kagamitan tulad ng lanseta. Ang homo sapiens ay tinatawag din na “nakatatandang marunong na tao” dahil marunong na silang mag-isip at alamin ang mga nangyayari sa kanilang paligid.

Ok balikan natin ang usapin, and to add insult to injury, mayron pa silang tinatawag na subspecies na homo sapiens sapiens, to distinguish between recent humans and modern humans.  Tayo yung mga modern humans, yung mga mahilig sa mp3, mag chat, mag text at nabuhay nitong nakaraang 100 thousand years or so.

Bakit nga ba may mga species species pa?  heto ang nakalap natin sa researched sa internet, para malaman mo daw  kung compatible kayo ng crush mo ay……….

Lenyrose: Ay.. tuloy mo Kaka.. sigorado ko magugustuhan ng inyong mga fans. (LAUGHING)

 Kaka Alih: Ok cool kalang partner, darating tayo diyan..  ang ibig sabihin ng magka-species ay posible kayong magka apo.  Halimbawa, kung ang asawa mo ay unggoy, baka pwede kayong magkaanak.  Pero dahil magkaibang species kayo, hindi magkakaanak ang inyong anak.  Mabuti na rin yun, di ba? Para di dumami ang angkan ng mga unggoy sa mundo..

 (LAUGHING)

 Ano ang point natin ditto Leny?  Ang ibig kong ipaliwanag ay… contest ito ng paramihan at patibayan. Hindi giyera.. na katulad ng nangyayari ditto sa atin.. paramihan ito ng lahi… Habang marami kayo, mas tatagal ang species nyo.  Halimbawang magkulang at magkakaagawan ng pagkain o lugar na matitirhan, o magkabaha o bagyo o lindol, matira ang marami at matibay.

 Maalaala pa ninyo my friend? , in high our school days?..we learned that because of mutation and gene flow, new species emerge every so often.  And through natural selection and random genetic drift, the fit and the lucky survive, at ang mga marurupok ay nauubos or other terms ay  nae-extinct.

Ngayon, okay lang ba  sa iyo?  Ang alin? Na maubos ang specie mo o ang lahi mo?… Mabuti ba o masama na maubos ang mga species? Depende kung sino tatanungin mo.  Kung ikaw ang mae-extinct, masama yun! (LAUGHING)

 At ito ang unang tunggalian.  Ang labanan ng species ng tao at ng hindi tao.  Ito ang unang hierarchy.  At ang tawag ng dictionary dito ay anthropocentrism.  Anthropos ay  tao, samatala ang centrism ay centro.  Naka sentro sa tao.  Pangunahin ang tao.  Higit sa lahat, tao.

Heto ang common, mababa ang tingin ng tao sa hindi tao, kong minsan kahit kapuwa ni tao, halimbawa ang mga Bangsamoro o Teduray ang ibang Pilipino ay mababang uri ang kanilang specie.. kaya mahirap makakuha ng trabaho, kong nasa ibang lugar, halimbawa sa Maynila, kinakailangan pa niyang magpanggap na ibang tribu para lang matanggap sa trabaho..  Back to our topic…Hayup ka! sabi nga ng iba pag nagagalit.  O di kaya, pag may na comatose, sasabihin naman “Naku kawawa naman, gulay na”.  So.. naniwala ka Day, …na mataas ang kalagayan ng tao, mababa ang halaman o hayop na hindi tao.

At dahil sa sobrang nakasentro ang atensyon natin sa tao, nagkanda leche leche ang ating environment.  Dahil alang-alang sa kaligayahan ng tao, tinitibag ang lupa, nilalason ang dagat, pino-pollute ang hangin.  Very ironic kasi actually dapat nasa interes ng tao na pangalagaan ang kalikasan, dahil ito ang kanyang habitat o tahanan. Ngunit kabaliktaran, ang kalikasan ang nangangalaga sa tao.. (LAUGHING).. yes kong wala ang kahoy na magawang uling papaano na kami mabubuhay.. anong ibibili naming ng bigas… explanation ng isang mag-uuling…(LAUGHING)

Bakit pala kong masira ang kakahuyan? Di naman kayo ditto nakatira, kami…pilosopong  sagot niya ng kontrahin ang kanyang paliwanag.. (LAUGHING) kaibagan Nakita naman natin ang malubhang mga kalamidad dulot ng mga pinsala na kagagawan din ng tao.  Halimbawa yung malawakang   pagtotroso sa Quezon province, di ko na ikukuwento nakakarimarim kasi.. anyway alam naman ito ang kuwento doon pati sa Ormoc. At iba pa..  Pero sa kasamaang palad, ayaw aminin ng tao na siya ang may kagagawan.

Ang sabi ng mga tagaroon, kasalanan ng mga logging companies.  Ang sabi ng mga logging companies, kasalanan ng mga tagaroon, mga residente mismo na putol nang putol kahit walang permit.  Ang sabi naman ng iba, kasalanan ng mga NPA, na sa halip sana na pigilan ay pinapatawan ng revolutionary tax.  Ang sabi naman ng civil society group “kasalanan ng gobyerno na bigay nang bigay ng permit sa mga concessionaires kapalit ng maraming perang ibinubulsa ng mga taga DENR”.  At ang sabi ng DENR, kasalanan ng bagyo. Hayun nag-tutulakan walang gustong umamin..kaya sabi ni Lola:  “Kaya awa ni kristo, natapos ang kwento na walang naaresto.” (LAUGHING)

Mahalaga ang kalikasan, dahil nakasalalay ang kalagayan ng tao sa kalagayan ng kanyang kapaligiran.  Sabi nga ng mga matatanda, (di ako kasama doon.. (LAUGHING) (LAUGHING)…simpol aritmitik!  Negating the consequent implies negating the antecedent.  If p implies q, then by contraposition, not q implies not p; where p is endemic in q, meaning that p is a subset of q, and that for any n that is not a subset of q, p is not a subset of n.  (LAUGHING)

Lenyrose: Ano?!  Ano’ng pinagsasabi mo Kaka?! 

Kaka Alih: Ang ibig lang sabihin nun, dahil hindi mabubuhay ang tao nang wala ang kalikasan, pag sinisira ng tao ang kalikasan, sinisira ng tao ang tao.

Yung iba naman, para sa kanila, ang kalikasan ay nilikha na may dangal.  Integrity of Creation ang sabi nga ng mga religious.  Now, the word creation presumes na may Creator.  Kaya para sa mga taong naniniwala na may Diyos na lumikha ng buong sansinukob, bahagi ng pagpupugay, pagpapasalamat at pagtalima sa kanilang Diyos ay ang pagpapahalaga at pangangalaga sa kanyang nilikha.

On the other hand, mayron ding iba na hindi naniniwala na may Diyos pero pinanghahawakan nila na bukod sa human being, ang lahat ng beings ay may inherent o katutubong integridad at ganda.  Bakit, maganda ba ang ipis?  Tanong natin sa nanay ng ipis. (LAUGHING)

Ang tawag pala  ng mga deep ecologists diyan Leny  ay Ecosophy or the philosophy of ecology.  Wala pa yata yan sa dictionary ninyo na hawak, pero kong nasa sumasabay ka sa inog ng mundo na nasa cyber space na daw tayo ay alam mo yan.. just click your computer and type na words Ecosophy. (LAUGHING)   

Pero in a gist, ang sinasabi ay, maliban sa tao, ang iba pang beings, whether ‘living’ or ‘non-living’, bulaklak, bulate, bayawak, butete, bato, batis, bundok, bulkan, isama mo na pati bukangliwayway at bagong buwan, ay may innate value o likas na kabuluhan, in their own right, and in relation to other beings.  At itong intrinsic and inalienable integrity of all beings na ito, does not have to be derived from a Supreme Being or God or Creator.

At kahit naman sa hanay ng mga materialists, di man naniniwala na may Diyos, ay itinuturing ng marami na sagrado ang kalikasan.

Maging Sino ka man… alam ko ….ginagawa mo ito kasi gusto mo pang mabuhay, o kaya naman nagsusumikap kang isabuhay ang kalooban ng Diyos, o para itaguyod ang likas na halaga at ganda ng kalikasan, may Diyos man o wala para sa iyo, maari pa rin nating pagkaisahan ang ating unang mensahe:

Dahil totoong mahalaga ang kalikasan, ang ating sadya ay pangalagaan ang kalikasan. ngunit kung ang nangyayari ay sinisira ng tao ang kalikasan, ang ating panawagan o advocacy  ay  pigilan ang pagsira ng tao sa kalikasan.

Ito po ang Kaka Alih, naghihikayat sa lahat ng mga taga Upi ang mamamayang Pilipino, of course kasama ang Bangsamoro.. na..Pangalagaan an gating kalikasan..Wassalamu Alaikum Warahmatullahi Wabarakatuh.

Lenyrose: “Maraming salamat Kuya Kim.. este Kaka Ali.. (LAUGHING)   ano bay an?!!!!! Nahawa na tuloy ako ni Kaka Ali.. anyway  I like the style of Kaka Ali.. isa ako sa fans niya.. (LAUGHING)..   

(PLAY EXTRO-NAKAKA)

Bansang Pilipinas Bakit hindi Basta-basta Makabangon sa Pagkakalugmok?