Sakit na Dengue   Mula sa  Sakit na Kagat ng Lamok

(July 28,  2011-Huwebes- Script na sinulat ni Alih Anso para sa programang “Buhay –buhay sa DXUP” (7:00-8:00 A.M) sa segment na “Nakaka”. Host Nancy Lawan)

Host/Nancy:  Dahil sa tag-ulan na naman, asahan na dumarami ang breeding ng mga lamok, of course kasama ang lamok na nagdadala ng sakit na Dengue.  “Sakit na dengue” ang tatalakayin ni Kaka ali sa ating  segment na nakaka.

(PLAY-INTRO NAKAKA)

Host/Nancy: Magandang umaga Kaka Alih.

Kaka Alih: Magandang umaga din Nancy (LAUGHING). Assallamu Alaikum Warahmatullahi Wabarakatuh,. 

Ang Dengue ay isang malubhang sakit na nakukuha sa kagat ng lamok na Aedes aegypti. Ang taong naimpeksyon nito ay nagkakaroon ng mataas na lagnat na tumatagal nang dalawa hanggang pitong araw na kapag hindi naagapan ay maaring ikamatay.   Mga bata ang kadalasang biktima ng Dengue.

Ngayon ay panahon ng tag-ulan kaya naman  pinayuhan ni Dr. Vito Roque Jr., medical specialist IV ng DOH-National Epidemiology Center (NEC), ang publiko na mag-ingat upang hindi maging biktima ng naturang nakamamatay na sakit.

Ayon kay Roque, inaasahan na nila ang pagdami ng mga kaso ng dengue lalo na’t umuulan paminsan-minsan at may nangyaya­ring biglaang pagbaha.”

Ang sakit na dengue ay unang natuklasan noong dekada 50 nang magkaroon ng outbreak nito sa Pilipinas at Thailand. Noong una ay sa mga bansa sa Asya lamang ito endemic o laganap subalit makalipas ang ilang taon ay umabot na sa 100 bansa ang nahaharap sa problema sa paglaganap ng sakit na dengue.

Sa Pilipinas sa kasalukuyan ay naka-alerto sa patuloy na pagkalat ng nakamamatay na sakit na dengue

Ang mga sintomas   na posibleng mayroon ka ng sakit na   dengue:

1. May lagnat hindi lovenat;

2. Nangangaligkig at giniginaw hindi dahil sa naunalanan;

3. Masakit   ang mata pag gumagalaw;

4. Masakit ang ibabang bahagi ng likod;  hindi sa harap dahil ibang sakit na iyon (LAUGHING)

5. Masakit ang mga hita at mga kasukasuan hindi dahil galing ng Bantek na lumakad n gals dos ng hapon hanggang alas siyete ng gabi na naulanan pa, tulad ng nangyari sa amin nina Kagawad Kalima Gunsi. (LAUGHING)

6. Mataas ang lagnat na umaabot sa 40 degrees tapos mabagal ang pagtibok ng puso;

7. Mapula ang mata, hindi dahil may sore eyes;

8. May rashes sa mukha tapos nawawala;

9. Ngayon pag paggrabe na   ang dengue dumadami na   ang rashes sa katawan.

Pag mayroon ka nitong mga sintomas kumunsulta na kaagad sa Doctor o pumunta sa health center sa inyong Barangay o dito sa Nuro, dito sa ating Health Center o sa Hospital.

Ang kagat ng lamok na Aedes aegypti ang pangunahing sanhi ng Dengue. Ito’y nangangagat lamang tuwing umaga. Sigoro walang ilaw o falashlight  kaya araw siya nangangagat. (LAUGHING).   Nangingitlog ang lamok na ito sa mga lugar na kung saan ay may tubig na hindi dumadaloy tulad ng mga plorera, lata, dram, timba, lumang gulong at iba pa

Mga iba pang lugar na pwedeng pamahayan at pangitlogan ng lamok na aedes aegypti ay ang mga halamang pamilya ng bromeliads, mula sa angkan ng pinya, kung saan galing ang pinya ay may natural na water trap kung saan naiipon ang tubig ng ilang araw kahit ibilad ay dapat itinataob pagkatapos ng ulan.

Ang mga ponds o kahit kanal na stagnant matapos ang ilang araw na walang ulan ay pamumugaran din ng lamok. Mabuting lagyan ito ng mga isdang kumakain ng kiti-kiti gaya ng gourami o guppies. Wala pang involved na harmful chemicals.

Minsan may nakakausap ako kong papaano siya nakikipaglaban sa pesteng lamok na ito. “Ako Kaka ang simple strategy ko sa peste na ito, halimbawa,  ang enclosed sewers, dahil isa ito paboritong pamahayan ng lamok,  paminsan-minan ay pinapuputukan ko ng malakas na firecrackers upang mamatay kahit yung mga bagong sibol na lamok (pati ipis) gawa ng kulob ang sound waves. (LAUGHING)  Iba yata ito a, iyan ang sinasabi nila na  Sa paputok, lamok ay tepok! (LAUGHING). 

Sa kasulukuyan, sinasaliksik pa lamang ang bakuna laban sa Dengue. Kaya naman kaibigan ang pagkontrol sa lamok na sanhi ng Dengue ang pangunahing paraan upang maiwasan ang sakit na ito.

Ang DOH ay naglabas ng mga alituntunin upang maiwasan ang Dengue. Gawin lamang natin ang mga sumusunod:

1) Takpan ang tubig sa drum at sa mga timba upang hindi ito pangitlugan;

2) Palitan ang tubig sa mga flower vases araw-araw, iwasang magtanim ng ;

3) Linisin ang mga pinaglalagyan ng tubig minsan sa isang linggo;

4) Linisin ang mga alulod upang masigurong walang lugar na puwedeng pagmulan ng lamok;

5) Sirain o butasan ang mga gulong na ginagamit sa bubong upang hindi pag-imbakan ng tubig;

6) Ipunin at itapon ang mga hindi na ginagamit na mga lata, garapon, bote at iba pang mga bagay na kung saan puwedeng maipon ang tubig, ito  ang mga tinatawag na recycled materials.

Ito  po ang kalaban ni Mrs Denggue, si Kaka Alih…

Nancy: Bakit Mrs.. Babae ba ang lamok na may dalang sakit na dengue?

Kaka Alih: Yes babaeng lamok    ang nangangagat   na may dalang sakit na dengue.

Buweno mag-paalam muna ang lalaking Denggue.. (LAUGHING).  este ang inyong segment writers na si Kaka Ali. Sukran, Wassallam.

(PLAY-EXTRO)

Nancy: Mga giliw na nakikinig, sundi lamang Ang payo n gating Department of Health dahil mahirap magkasakit sa panahon ngayon.